Nezapadni anarhizmi
Promišljanje globalnog konteksta
Svrha ovog rada jeste da pomogne danas aktivnim anarhističkim/antiautoritarnim pokretima u rekonceptualizovanja istorije i teorije anarhizma prvog talasa na globalnom nivou, i u preispitivanju njegovog značaja za anarhistički projekat koji i danas traje. Kako bi se u potpunosti shvatila kompleksnost i međupovezanost anarhizma kao svetskog pokreta, potrebno je usmeriti specifičan fokus na jedinstvenost i delanje pokreta "naroda bez istorije". Ovo stoga što se istoriografija anarhizma uglavnom usmeravala na anarhističke pokrete kao da su oni povezani sa narodima Zapada i Severa, dok su pokreti naroda Istoka i Juga uglavnom bili zapostavljani. Kao rezultat, stvorila se slika da su anarhistički pokreti prvenstveno nastajali unutar konteksta privilegovanih država. Ironično, istina je da je anarhizam prvenstveno bio pokret najeksploatisanijih regija i naroda sveta.
Deo I
"Budućnost anarhizma mora biti procenjena unutar globalnog konteksta; svaki pokušaj da se on lokalizuje osuđen je na stvaranje lošeg učinka. Prepreke anarhizmu su, većinom, globalne; ali su njegove specifičnosti determinisane lokalnim okolnostima."
Sem Mbah
"Za reakcionare današnjice mi smo revolucionari, ali za revolucionare sutrašnjice naša dela će biti ona konzervativaca."
Rikardo Flores Magon
1. Uvod
Svrha ovog rada jeste da pomogne danas aktivnim anarhističkim/antiautoritarnim pokretima u rekonceptualizovanja istorije i teorije anarhizma prvog talasa na globalnom nivou, i u preispitivanju njegovog značaja za anarhistički projekat koji i danas traje. Kako bi se u potpunosti shvatila kompleksnost i međupovezanost anarhizma kao svetskog pokreta, potrebno je usmeriti specifičan fokus na jedinstvenost i delanje pokreta "naroda bez istorije". Ovo stoga što se istoriografija anarhizma uglavnom usmeravala na anarhističke pokrete kao da su oni povezani sa narodima Zapada i Severa, dok su pokreti naroda Istoka i Juga uglavnom bili zapostavljani. Kao rezultat, stvorila se slika da su anarhistički pokreti prvenstveno nastajali unutar konteksta privilegovanih država. Ironično, istina je da je anarhizam prvenstveno bio pokret najeksploatisanijih regija i naroda sveta. To što najdostupnija anarhistička literatura ne priča tu istoriju ne govori o nužno malicioznom nipodoštavanju nezapadnog anarhističkog pokreta, već o činjenici da čak i u kontekstu radikalnog izdavaštva nije prevaziđen vekovima ukorenjen evropocentrizam. Ovo se ipak do određene granice menja, budući da je u prošloj deceniji bilo nekoliko pokušaja da se u detalje preispita ta istorij u pojedinačnim nezapadnim državama i regionima, u radovima poput "Anarhizma u Kineskoj revoluciji" (Anarchism in the Chinese Revolution) Arifa Dirlika (Arif Dirlik), "Kubanskog anarhizma" (Cuban Anarchism*)* Sema Mbaha (Sam Mbah) i Frenka Fernandeza (Frank Fernandez). Stopama te skorašnje tradicije ovaj rad ide dalje u relativno novom polju sistematičnog procenjivanja, upoređivanja i sintetizovanja nalaza svih tih studija kombinovanih sa orginalnom istragom u cilju razvijanja globalnijeg razumevanja anarhizma i njegove istorije.
Kako bi nastavili našu istragu prvo moramo da razjasnimo šta je tačno mišljeno pod pojmom "zapadni anarhizam". Vraćajući se na debate unutar Prve internacionale, brzo postaje jasno da je pojam pogrešno imenovan, budući da je istina suprotna; anarhizam je oduvek bio proizvod Istoka/Juga pre nego Zapada/Severa. Kao što je Edvard Krebs (Edward Krebs) zapazio "Marks (i Engels) je video rusiještinu u Bakunjinovim idejama i ponašanju" dok je "Bakunjin izrazio bojazan da će društvenu revoluciju početi da karakterišu 'pangermanizam' i 'statizam'." Ova debata je navela neke da je okarakterišu kao raspravu između zapadne i istočne verzije socijalizma; jednu karakteriše fundamentalna usmerenost na red, a drugu fundamentalna usmerenost na slobodu (1998, str. 19). U tom smislu anarhizam se, stoga, može poimati kao "Istočno" razumevanje socijalizma, pre nego kao upotpunosti zapadna tradicija u uobičajnom smislu pojma. U isto vreme treba se prisetiti da je takođe razvijen veoma sukobljavajući Sever/Jug rascep između razvijenijih nacija Engleske i Nemačke i manje razvijenih poluperifernih nacija Španije, Italije i drugih. Ovaj rascep bio je zasnovan na razlikama u materijalnoj stvarnosti ali je uglavnom razvijan oko ideoloških linija, sa severnim anglo-saksonskim nacijama koje su uglavnom bile na strani Karla Marksa i južnih latinskih nacija koje su na strani Mihajla Bakunjina (Mbah, str. 20). Dakle i u smislu Istok/Zapad i u smislu Sever/Jug, anarhizam je često bio teorijski izbor najugnjetenijih naroda; odnosno u onim društvima koje je njihova primarno feudalna priroda izbacila iz istorijskog angažmana u marksističkom shvatanju sveta. To može objasniti veći deo razloga zbog kojih je anarhizam postao popularan u Latinskoj Americi, i zašto su anarhisti/kinje koji/e su imigrirali/e iz latinskih nacija Evrope bili dobro prihvaćeni u zemljama koje su posećivali, pokušavajući da rašire anarhističke ideje.
Dakle, upošljavanjem etikete "Zapadni" ne mislim na stvarnu istoriju anarhizma već na način na koji je anarhizam konstruisan kroz mnoge lekcije marksizma, kapitalizma, evropocentrizma i kolonijalizma kako bi se poimao kao takav. Taj rastureni, dekontekstualizovani i aistorični anarhizam koji nam je danas poznat bio je prvenstveno konstruisan u akademskim radovima unutar konteksta glavnih zemalja zapada: Engleska, Nemačka, Francuska, Italija, Španija, Kanada, Sjedinjene Američke Države, Australija i Novi Zeland. Pošto sve do devedesetih godina dvadesetog veka nije postojala stvarna subverzija evropocentričkog poimanja anarhizma, većina dostupne literature koja nastoji da razvije "pregled" anarhizma napisana je na takav način da se navodimo da verujemo kako je anarhizam postojao jedino unutar tog konteksta, i retko, ako ikad, van njega. Stoga, anarhizam koji je postao sveopšte poznat je onaj koji je identifikovan unutar zapada, uprkos njegovom istočnjačkom poreklu; Kropotkin, Bakunjin, Gudvin, Štirner, i Goldman u prvom talasu anarhizma: Melcer, Čomski, Zerzan i Bukčin u anarhizmu drugog i trećeg talasa. Retko se pominju "drugorazredne" figure prvog talasa poput Šifu (Shifu), Atabekian (Atabekian), Magon (Magon), Šuzo (Shuzo), ili Glas (Glasse); slična sudbina je zadesila likove drugog i trećeg talasa poput Narajana (Narayan), Mbaha (Mbah) i Fernandeza (Fernandez) - svi su nezapadnog porekla. Ova konstrukcija anarhizma kao Zapadnog na nesreću je dovela do nenamernog evropocentrizma koji je prožimao radove velikog broja teoretičara/ki i autora/ki drugog i trećeg talasa. Njihov rad postaje nosilac standarda za ono šta anarhizam uistinu znači za većinu ljudi, kao što je štampano i doštampavano,stalno prodavano i preprodavano na anrhističkim sajmovima, infošopovima, knjižarama i drugim mestima, kao što je citirano i analizirano, upoređivano i raspravljano u krugovima čitalaca, akademskim radovima, na druženjima, zabavama, demonstracijama, sastancima i prvim borbenim redovima. Jasno, postoji veliko poštovanje za taj "zapadni anarhizam" u anarhističkim pokretima drugog i trećeg talasa - rezultat je taj da se dobar deo anarhizma pomerio od toga da bude popularna tradicija najeksploatisanijih u svetskim društvima ka tome da je ništa više do labave kombinacije akademske radoznalosti elitnih zapadnjačkih akademaca i kratkotrajne buntovničke faze omladine koja je viđena kao nešto što se konačno, i univerzalno, prerasta.
Ovaj rad prikazuje alternativno poimanje u nadi da se ta sudbina može izbeći; da je anarhizam, u prvoj četvrtini dvadesetog veka, bio najveći antisistemski pokret u skoro svim delovima sveta, ne samo na Zapadu. Uzimanjem u obzir toga da se tri četvrtine globalne populacije nalazi izvan Zapada, ubrzo postaje jasno da je anarhizam ustvari imao najveći broj zagovornika izvan pre nego unutar njega. Stoga, pošteno je reći ne samo to da je anarhizam u svom početku bio globalno značajan pokret, on je takođe na svom početku prvenstveno bio nezapadni pokret. Ova osnovna činjenica je ponovo potvrđena dizanjem anarhizma drugog talasa, protežući se od kasnih šezdesetih do ranih sedamdesetih u Indiji, Argentini, Meksiku i Južnoj Africi (Joll, 1971, str. 171). U obrtu, anarhizam trećeg talasa, koji je dostigao popularnost od kasnih devedesetih do današnjice, takođe to potvrđuje pokretima koji oživljavaju u Brazilu, Argentini, Nigeriji i drugde. Relevantnost ovog posebnog eseja, ipak, je u tome što kritički preispituje prvi globalni talas anarhizam u cilju sugerisanja anarhistima/kinjama da razmišljaju holistički i dejstveno o važnosti prošlosti i njenog trajnog efekta na sadašnjost. Ovaj pokušaj da se kritikuje uska vizura "zapadnog anarhizma" treba da rezultira u preciznijem poimanju značaja i potencijala anarhizma drugog i trećeg talasa kako za sadšnjost tako i za budućnost. Ustvari, slična je motivaciji koja je dovela do kritike lenjinizma/staljinizma nastale u buđenju uglavnom anarhistički inspirisanim događajima maja 1968., kao i kritike maoizma koja je proizašla iz buđenja Demokratskog pokreta kasnih sedamdesetih u Kini; od kojih su oba dosta doprineli svetskom razvoju anarhizma drugog i trećeg talasa.
Međutim u radu na kritici našeg poimanja prošlosti postoji nekoliko mesta koja treba da imamo na umu u svakom trenutku. Površnim uranjanjem u kontekstualizovano istorijsko okruženje vrlo lako se može učiniti kako ti talasi anarhizma obelodanjuju nekoliko "istorijskih stadijuma". Na primer, može se steći utisak da je anarhizam prvog talasa počeo da propada u celom svetu sa usponom boljševika, ili da je propadanje državnog socijalizma od 1989-te bilo ono što je vratilo anarhizam u njegovom trećem talasu. Iako su obe trvdnje do određene granice tačne, iskušenje da se sistematizuju i esencijalizuju globalni društveni pokreti kako bi se učinili lakšim za varenje treba poduzeti sa velikom brigom i osećajem za razliku; mada, često je to korak koji uopšte ne treba učiniti. Razlog je taj što se nikada ne može u potpunosti shvatiti iznijansiranost i kompleksnost hiljada društvenih pokreta koji su pulsirali u nezapadnim društvima kroz sočiva bilo koje pojedinačne sveobuhvatne teorije; čak i naoko mali činioci društvene razlike je mogu učiniti beznačajnom. Na primer, dok je anarhizam propadao u većem delu sveta nakon Oktobarske revolucije 1917., u velikim delovima planete upravo je to bila tačka u kojoj je anarhizam dosegao nivo popularnosti bez presedana. U tim zemljama je do toga došlo u najvećoj meri zahvaljujući velikom broju anarhistički orijentisanih časopisa na lokalnom jeziku - što je naravno značilo da je anarhizam postao glavni filter za alternativno poimanje prirode događaja u svetu. Drugim rečima donekle minorne varijacije u jeziku i društvenim uslovima od jedne regije sveta do druge dovele su do toga da se ne može odbraniti bilo koji širi stav o globalnom značaju Lenjinovog preuzimanja moći. Ili, na primer, ukoliko je neko želeo da iskaže kako je primitivni komunizam "neizbežno" ustupio mesto feudalizmu, koji je praćen kapitalizmom, socijalizmom i konačno komunizmom, ta osoba bi prikazala celovitu istoriju hibridnog Afričkog socijalizma kao nepostojeću. Ovi pokušaji u konstruisanju univerzalnih zakona za razumevanje istorije su tip stvari koje se namerno moraju izbegavati kako bi se shvatio značaj razlike u kreiranju celine. Odista, kao što je Teodor Adorno pokazao u Negativnoj Dijalektici, jedino korz negaciju i razliku se mogu shvatiti istorijski procesi u njihovoj celovitosti (Held, 1980, p. 205).
Dakle, dok je svet bio povezan na globalnom nivou već nekoliko vekova, a postoje mnogi obrazci koji se prikazuju kao rezultat toga, važno je setiti se da je ta veza takođe upotpunosti nejednaka, haotična i nepredvidiva. Kao rezultat, ono što je istinito za jednu partikularnu regiju nije istinito za drugu, i ono što je istinito za partikularnu državu unutar partikularne regije nije često istinito za podregije koje postoje unutar nje. Stoga univerzalne izjave o istoriji nastoje da se veoma lako razmrve kada su stavljene pod test kritike. Ova kritika je postala naročito prosta među predstavnicima najgorih od takvih determinističkih mišljenja. Na primer, kao što je Sem Mbah istakao, mnogi marksistički orijentisani akademci su čak otišli dotle da tvrde kako se kolonijalizam može shvatiti kao "dobra" stvar budući da je omogućio svim delovima sveta da dosegnu kapitalistički "stadijum" istorije, naravno "nužni" preduslov diktature proleterijata. U cilju izbegavanja ovakvog tipa univerzalističke apsurdnosti, odlučio sam da se u ovom radu usmerim ne samo na pozitivizam istovetnosti i homogenosti između različitih regija, već podjednako i na negaciju, heterogenost i razliku. Odnosno, pokušavam da otkrijem ono što anarhizme raznih nezapadnih država, regija i podregija čini jedinstvenim, sa okom usmerenim na one aspekte koje dele i načine na koje su međupovezani. Nadam se da ću ovakvim izborom učiniti veći doprinos budućnosti globalnog anarhističkog projekta namernim odabirom da ne definišem istorije nezapadnih društava umesto njih. Umesto toga dopuštam da pojedinačne istorije govore same za sebe, iscrtavajući veze tamo gde one stvarno postoje, i dopuštajući kontradikcijama da slobodno izrastu tamo gde moraju. To radim namerno, budući da je ovo pristup nekoga ko bi bio saborac.
Uprkos mojoj odluci da izbegnem usvajanje bilo koje sveobuhvatne teorije, odlučio sam da se prvenstveno usmerim na poseban vremenski period; od kasnog devetnaestog veka do kraja prve četvrtine dvadesetog veka. Dok anarhisti drugog i trećeg talasa ovaj vremenski period tipično opisuju kao onaj koji je pod uticajem onoga što oni nazivaju "klasični" anrhizam tvrdim da je anarhizam oduvek bio decentrirana i rasplinuta tradicija. Umesto da esencijalizujem jedan vremenski period kao jedan ili drugi sistem verovanja fokusiraću se na primat kontradikcije i razlike, koristeći koncept "talasa" kao sredstvo za razumevanje širenja i opadanja anarhizma na globalnom planu pre nego kao način definisanja prirode anarhizma. Iako ovo stavlja privremeni okvir na razvoj istorijsko ideološke struje koja nije nužno vezana takvim okvirom, moj pristup u tom smislu nije usmeren na traženje privremenih okvira već na pokazivanje grešaka i dekonstrukciju koncepta "klasičnog" anarhizma kao homogenog tela misli koje se može locirati u specifičnom vremenu i prostoru. Ovo zato što smatram da ideja klasičnog anarhizma igra glavnu ulogu u konstruisanju koncepta zapadnog anarhizma, budući da je u kontekstu Zapada ovaj koncept razvijen, a takva terminologija se nikada nije koristila u odnosu na nezapadni anarhizam. Ironično, usmeravajući se na poseban vremenski period, pokušavam da dekonstruišem lažnu dihotomiju "klasične" vs. "postmoderne" struje u anarhizmu kako bi pokazao to da je takvo vremensko shvatanje "progresivnog" razvoja anarhističkih struja pogrešno. Ovo je stoga što se ne prepoznaje čitav spektar mišljenja koji je postojao na globalnom nivou u istoriji anarhističkih ideja; niti se prepoznaje direktna veza između ranih i savremenijih ideja.
Ukoliko je "zapadni anarhizam" evropocentrički konstrukt, onda, naravno, koncept "nezapadni" mora takođe biti problematičan. Koristeći ga, ne želim da ostavim utisak kako nezapadna društva mogu biti ili trebaju biti posmatrana kao homogeni jedinstven "svet". Niti impliciram to da unutar Zapada nije bilo ljudi koji su poreklom ili su imali pretke u nezapadnim društvima ili to da se oni nisu nikada uključivali u anarhističke aktivnosti. Ustvari, kompletnija studija nezapadnih anarhizama bi istražila istoriju anarhizma kod urođenika i "obojenih" unutar zapadnih zemalja. Ipak, na jednom mestu se usmeravam na značajan uticaj koji su globalne migracije i otud nastala ideološka hibridnost imale na razvoj anarhizma - ovo se događalo i unutar granica zapadnih zemalja, posebno u Parizu i San Francisku. Još jedna kritika koju anticipiram jeste uključivanje Latinske Amerike u kontekst ove studije i šta tu treba da znači koncept "Zapada". Na ovaj problem odgovaram tako što uključivanjem Latinske Amerike negiram to da se regija može upotpunosti shvatiti kao deo "Zapada" samo zato što se veći deo populacije čvrsto identifikovao sa kolonijalističkom kulturom - ili možda se može reći da kolonijalistička kultura njih određuje. Nasuprot, u tradiciji Žiljerma Bonfil Bataja (Guillermo Bonfil Batalla), prepoznajem "dubok" urođenički kontekst u kojem su ta društva meleza nastala i trajan uticaj koji je on na njih imao, i nastavlja da ima. U tom smislu, Latinska Amerika se može videti kao deo konteksta nezapadnih društava. U svrhu ove studije, a to je pokušaj spajanja istorije anarhizma u zemljama u kojima je on uglavnom ignorisan, u pojam "Zapad" uključiću Evropu, Australiju, Novi Zeland, Kanadu i Sjedinjene Države. Ove regije i države-nacije su zajedno grupisane zato što čine centar svetske dominacije od kasnog petnaestog veka do danas, kao suprotnost samoodređenju ostatka sveta , samoodređenju urodđenika, "obojenih" i radničke klase unutar njihovih sopstvenih granica.
Bagat Sing
Sve države-nacije u današnjem svetu su hibridi Zapada i ne-Zapada što je globalizacija nametnula kao hegemoniju neo-liberalnog kapitalističkog projekta širom sveta. Ovo nije samo rezultat oružane sile: takođe je proizvod toga sto su nezapadne zemlje odgovorile na dominaciju Zapda tako što su imitirale i usvajale njegove osnovne vrednosti i ideje. Ali ono na šta Zapad nije računao jeste to da je promovisanjem i nametanjem "modernizacije" socijal-darvinističkim koktelom neo-liberalizma, kolonijalizma, industrijalizacije i kapitalizma, takođe, indirektno, dao legitimitet antisocijaldarvinističkoj verziji modernizacije, to jest, socijalističkim i anarhističkim projektima. Ipak, kako su to turski anarhisti istakli, nezapadni "socijalizam" je često upadao unutar granica modernizacijskog projekta, čak dopuštajući neoliberalno kapitalističke Programe strukturnog prilagođavanja. Nasuprot, istakli su da je "anarhizam nastao u zapadnom i modernom svetu, ali je u isto vreme bio negacija tih stvari... anarhizam je bio negacija modernosti i dominacije Zapada" (Baku, 2001). Stoga, širom sveta veliki broj ljudi iz nezapadnih zemalja je video kako se njihove vlade savijaju pod pritiskom Zapada i preuzeo je jedine opcije iz modernističkog paketa koje su nudile barem malo slobode ili jednakosti, anarhizam ili socijalizam. U tom smislu, može se reći da je modernistički projekat izokrenut i usmeren protiv samog sebe od strane onih koje je nameravao da viktimizuje i stavi pod svoju kontrolu.
Kotoku Šusui
Ovaj izokrenuti modernizam (ili antimodernizam) se širio preko globalnih migracija anarhista/kinja i anarhističkih ideja, češće nego kao rezulta prisilnog egzila. Eriko Malatesta, na primer, pomogao je širenje anarhističkog komunizma od Libana do Brazila, i od Egipta do Kube. Kotoku Šusui (Kotoku Shusui) je skoro samostalno doneo anarhistički sindikalizam u Japan nakon što je proveo neko vreme u američkom IWW u San Francisku tokom 1906 godine. A Kartar Sing Sarabah (Kartar Singh Sarabha) postao je jedan od glavnih izvora za indijskog anarhistu Bagat Sing (Bhagat Singh) nakon što je organizovao indijske radnike u San Francisku u 1912 godini. U ovom radu, u kom ću uzeti u obzir anarhizam u azijskom, afričkom, latinoameričkom i srednjeistočnom regionalnom kontekstu, zainteresovan sam za tri polja istraživanja. Prvo od njih jeste usmeravanje na specifične lokalne društvene uslove koji su doveli do uspona anarhizma kao ideologije i na način na koji su ti uslovi oblikovali njegov razvoj u jedinstvenu hibridnu manifestaciju svetskog anarhističkog pokreta. Drugo je mapiranje i analiziranje migracija i unutrašnjih migracija ljudi i ideologija i kako su takvi različiti društveni konteksti uticali jedan na drugi putem hibridne razmene. Poslednje polje istraživanja, koje se nalazi u zaključku, jeste procenjivanje toga koji su se jedinstveni aspekti prvog talasa nezapadnog anarhizma preneli u drugi talas anarhizma, kao i razmatranje o tome koji su to vredni aspekti prvog i drugog talasa anarhizma za anarhistički projekat koji i danas traje u njegovom trećem talasu.