Neki sudovi o tehnološkom društvu / Sloboda i potrebe

1. Na pitanje da li se razvijeno industrijsko društvo može ili ne može definisati kao “tehnološko društvo” može se odgovoriti samo analizom preovlađujućih oblika industrijskog društva. Preliminarno, ovo društvo može se definisati kao ono koje se oslanja na sve mehanizovaniji aparat (skup mašina i mehanizovanih postupaka) u svim dimenzijama ljudske egzistencije (proizvodnji, raspodeli, potrošnji; radu i dokolici; javnom i privatnom).

2. Ovaj aparat je građen na racionalnoj i naučnoj osnovi koja je ista za različite oblike razvijenog industrijskog društva: kapitalističko, socijalističko i “mešovito”. Sturktura, ne mašina ali elektriciteta, nuklearne energije, svetlosti, plina, itd., čini “objektivnu” osnovu svih ovih različitih oblika. Ja to nazivam tehnološkom osnovom ovih društava: ona uključuje u sebe nauku isto kao i naučne (i samo naučne) postupke korišćenja prirodnih bogatstava.

3. Tehnološka osnova egzistira samo u specifičnim društvenim sistemima njene [i]upotrebe[/i]: njena socijalna i politička organizacija i korišćenje odlikuju razna industrijska društva. Međutim, izgleda da objektivna struktura ove osnove doseže dovoljno daleko da može da nametne određenu identičnost čak i [i]društvenih[/i] odnosa. Na primer:

4. Naučna racionalnost aparata (njegove tehnologije) nameće jednu racionalnu [i]vlast[/i], naime, pokoravanjem njenim "zakonima" (tj. fizičkim i mentalnim zahtevima koji se postavljaju radi razumevanja, rukovanja, obsluživanja - pa čak i uživanja - aparata). Ovi zakoni se neposredno prevode u stavove i osnove ponašanja. Tehnološka racionalnost zahteva (u različitim stepenima) poslušnost prema (sve više automatizovanoj) snazi stvâri koje je čovek napravio: standardizovana reagovanja pre nego individualne aktivnosti; gubitak autonomije i "ličnosti".

5. Ovo tehnološko potčinjavanje je isto toliko racionalno koliko i oslobađa (ili smanjuje) čoveka mukotrpnog trošenja energije na društveno potrebnom radu. Međutim, pošto aparat koji nameće ovu racionalnu moć i vlast jeste u isto vreme aparat društvene i političke kontrole, potčinjavanje se "automatski" proširuje, kroz sam aparat, na one koji ga kontrolišu: na uspostavljenu društvenu i političku hijerarhiju.

6. Što tehnološkiji i racionalniji aparat postaje - to više roba i usluga isporučuje, to je više u rukama jedne šačice koncentrisana vlast i donošenje odluka koje determinišu sudbinu čitave celine. Kontrola je podeljena između eksperata-tehničara i ekonomske i političke hijerarhije - pri čemu su prvi zaposleni od strane drugih. Između vrha hijerarhije i čitavog ostalog stanovništva stoji ogromni, složeni i efikasni tehnički aparat, koji nekolicini onih koji donose odluke predaje svoju (stvarnu ili očiglednu) vlast. Tehnološka racionalnost srasta s političkom racionalnošću, one se nameću celini.

7. Srastanje tehničke i političke kontrole, tehničko i političko potčinjavanje, i samo je racionalno do stepena u kome sami politički gospodari zavise, u pogledu njihove vladavine, od tehničke strukture i od tehničkih mogućnosti aparata. Oni moraju ne samo održati nego i povećati njegov obim i efikasnost u cilju održanja društvenog sistema koga aparat podržava. Oni moraju nastaviti isporuku roba (u većim količinama, ali teško i boljeg kvaliteta) i usluga u cilju vezivanja ljudi za aparat koji oni kontrolišu.

8. Samokretanje i samoširenje aparata jeste tehnički, isto kao i politički događaj. To je samo po sebi revolucionarna materijalna snaga: brzo podizanje produktivnosti rada i prirodne snage koje nauka oslobađa prevazilaze sve uspostavljene granice preduzeća (u oblasti kulture isto kao i u oblasti ekonomike) i deluju u pravcu sve većeg obima, oblasti i brzine utilizacije. Osvajanja vasionskih prostora, i "nerazvijenih" prostora na zemlji (neokolonijalizam), masovna proizvodnja (pored ostalog i ljudskih bića), jesu u isto vreme i tehnička i ekonomska i politička potreba: oni jačaju vezu između tehničke i političke racionalnosti, između racionalne vlasti i dominacije.

9. U uniji tehnološke i političke racionalnosti, poslednja dobija prevlast. Jer tehnika je sredstvo za jedan cilj koji nije tehnički, a cilj je determinisan interesima koji kontrolišu aparat i od strane političkih predstavnika tih interesa. Ali određivanje ciljeva je podložno uticaju dijalektičkih sila koje same gospodare aparata čine zavisnim od aparata koji kontrolišu. Aparat mora obaviti funkciju svog sopstvenog neprekidnog produžavanja i razvitka i funkciju zadovoljavanja ljudskih potreba. Ovaj dvojni cilj se postiže uspostavljanjem hijerarhijske organizacije aparata, zasnovane na eksploataciji ljudskog rada. Uspostavljeni vid socijalne utilizacije na taj način nameće ograničenja i sputava tehnički progres: on u razvijenom industrijskom društvu uvodi antitehnološke i antihumanističke snage koje njegove proizvodne snage preokreću u destruktivne, a njegov progres čine represivnim. One tehnologiju preokreću u tehniku manipulacije i dominacije; one deluju suprotno telosu tehnike, tj. smirivanju borbe za egzistenciju.

10. Na ovoj tački razlika između kapitalističke i socijalističke organizacije tehnologije postaje odlučujuća. To je razlika u pogledu [i]potencijalne[/i], istorijske [i]mogućnosti[/i]. Oba sistema su zasnovana na eksploataciji ljudskog rada po principu profita, ali tamo gde je prisvajanje viška vrednosti pod kontrolom centralizovane državne agencije, države koja kontroliše čitav sistem, znatno veća sloboda alternative organizacije i iskorišćavanja ostavljena je agencijama koje vrše kontrolu. U današnje vreme, socijalistička (ili komunistička) društva takođe koriste tehnologiju u svrhu manipulacije i represije, a produktivnost u velikoj meri u arsenalu sredstava za razaranje. Međutim, ova društva su u položaju odbrane u konkurentskoj trci za industrijalizacijom; da li će jedan alternativni "cilj" proizići iz ovog istorijskog perioda još uvek je otvoreno pitanje...Sledeći sudovi se odnose samo na kapitalistički oblik razvijenog industrijskog društva.

11. U ovom društvu, na najrazvijenijem stepenu njegova razvitka, destruktivne snage nalaze najočigledniji izraz u porastu militarizma i njegovoj erupciji u brutalne ratove i intervenciju u nerazvijenim zemljama. Važno je naglasiti u kome stepenu je ova neobuzdana vojna moć zasnovana na strukturi jednog "prerazvijenog" industrijskog društva, koje prevazilazi "klasičnu" dinamiku imperijalizma.

12. Prvo, marksistički koncept je još uvijek primenljiv. Utilizacija, po principu profita, mogućnosti "društva izobilja" rađa potrebu za vanrednim, dopunskim ekonomskim stimuliranjem: ona zahteva usmeravanje poodmakle produktivnosti rada u druge kanale nego što su oni koje je pružalo slobodno tržište u svom mirnodopskom funkcionisanju (vojni izdaci kao sredstvo punije zaposlenosti i oblik planiranja zastarelosti sredstava; amortizacija ovako investiranog kapitala; dokazivanje nužnosti "neproizvodne" proizvodnje radi otklanjanja opasnosti po nacionalnu bezbednost).

13. Međutim, ovo klasično načelo imperijalizma samo po sebi nije dovoljno da objasni intezitet totalne mobilizacije materijalnih, mentalnih i tehničkih sredstava u svrhu jednog sveopšteg razaranja, neobuzdanih, ili će bar biti neobuzdane, protiv jednog neprijatelja čija je slika naduvana iznad svih racionalnih razmera. Izgleda da je "normalna" ekspanzionistička dinamika pojačana jednim novim faktorom, naime, društvenim iskorišćavanjem agresivnih impulsa aktiviranih "tehnološkom represijom". Gubitak mentalne i fizičke autonomije u mehanizaciji i standardizaciji (oslobađajući gubitak ako je aparat upotrebljen radi ukidanja otuđenog rada) preobraća se u tehnološko ropstvo tamo gde aparat produžava i reprodukuje otuđeni rad. Izokretanje oslobađajućih snaga u porobljavajuće oslobađa agresivnost u društvenim razmerama. Rđavo sublimirano, ono pothranjuje destruktivnu praksu. (Ovo se odnosi na čitavo široko područje od normalne agresivnosti prilikom vožnje automobila i drugih mašina do brutalne komercijalizacije prirode; od spontanih i organizovanih bespravnih prodiranja u čovekov intimni svet do brutalnosti kolonijalnog rata).

14. Bitna je karakteristika razvijenog industrijskog društva da psihološki faktori postaju, praktično bez ikakvog posredništva, društveni i politički faktori. Nauka i tehnologija obezbedile su sredstva za otvaranje i organizovanje mnogih strana čovekova duha koje su ranije bile zaštićene; manipulisanje pomoću nauka i tehnologije jeste novi oblik socijalne kontrole.

(...)

17. "Revolucija" - jedan preindustrijski, pretehnološki koncept? Nije bilo uspešne revolucije ni u jednoj (razvijenoj) industrijskoj zemlji. Koncept podrazumeva postojanje među društvenim klasama koje su osnovni subjekti proizvodnje, [i]vitalne potrebe[/i] za promenama (ukidanjem) uspostavljenog društvenog sistema. Industrijsko društvo ispunjava sve pretpostavke, ali je uspelo da suzbije ovu potrebu. Ovo je ono što ideju revolucije "prenosi" na preindustrijska, pretehnološka društva - kao njihovu istorijsku priliku, mogućnost, projekt. Ova revolucionarna šansa je projekt i mogućnost jednog oblika industrijalizacije (civilizacije) koji je kvalitativno i kvantitativno različit od onoga koji je proizašao u razvijenim industrijskim društvima - oblik industrijalizacije koji drži aparat pod kontrolom autonomnih ljudskih bića i izgrađuje ga prema njihovim autonomnim ljudskim potrebama.

18. Predstavljalo bi zaista neodgovorni romantizam kad bi u oslobodilačkom pokretu nerazvijenih zemalja videli istorijske snage koje grade jedno slobodno i humanističko društvo. Danas razvijena industrijska društva oblikuju svet i u pogledu na njih poruka oslobodilačkog pokreta u nerazvijenim zemljama jeste neke vrste elementarna pretnja: robovi ustaju; barbari se kreću! U jednom svetu oblikovanom od strane velikih nacija-metropola ovi robovi su istinski naslednici marksovskog proletarijata: oni predstavljaju one koji nemaju šta da izgube osim njihovih lanaca.

(Herbert Marcuse: [i]Some Propositions on the Technological Society[/i], prilog simpozijumu o tehnološkom društvu; Objavljeno u zborniku "Birokratija i tehnokratija", Beograd, 1966, knj. II, str. 265-269. Prevela M. Stanovčić)

Obrada: Zluradi Paradi

________________________________________________________________________________

Sloboda i potrebe

U razvijenoj industrijskoj civilizaciji prevladava ugodna, uhodana, razumna, demokratska nesloboda. To je znamen tehnickog progresa. Zaista, što može biti razumnije nego obuzdavanje individualiteta u mehanizaciji društveno potrebnih, no bolnih izvedbi; koncentracija individualne inicijative u efektivnije, produktivnije korporacije; reguliranje slobodne konkurencije među nejednako opremljenim ekonomskim subjektima; ograničenje prerogativa i nacionalnih suvereniteta koji koče internacionalnu organizaciju sredstava. Može se ponegdje zažaliti da ovaj tehnološki poredak također uključuje političku i intelektualnu koordinaciju - no, ipak je to razvoj koji obećava.

Prava i slobode koje su bili vitalni faktori u počecima i ranijim stupnjevima industrijskog društva prepuštaju se istim stupnjevima tog istog društva: oni gube svoje tradicionalno opravdanje i sadržaj. Slobode misli, govora i savjesti su bile - kao slobodna inicijativa koju su proizvele i zaštićivale - bitno kritičke ideje sačinjene da bi nadomjestile zastarjelu i intelektualnu kulturu jednom produktivnijom i racionalnijom. Kad su postali institucionalizirani, ove slobode i prava su dijelili sudbinu društva u kome su integralni dio: ostvarenje ukida premise.

Kako sloboda od nužde - konkretna supstancija svake slobode - postaje realna mogućnost, tako slobode pripadne stanju niže produktivnosti gube svoj sadržaj. Neovisnost misli, autonomija i pravo na političku opoziciju lišeni su svoje bazične kritičke funkcije u društvu koje je, čini se, sve sposobnije da zadovolji potrebe pojedinca posredstvom načina na koje je organizirano. Takvo društvo može s pravom zahtijevati prihvaćanje svojih principa i institucija i reducirati opoziciju na raspravljanje i proizvođenje alternativnog programiranja politike unutar status quoa. U tom pogledu čini se da je mala razlika da li porast zadovoljenja potreba ostvaruje autoritaran ili neautoritaran sistem. U uslovima porasta životnog standarda nekonformizam sa sistemom izgleda kao društveno nekoristan, tim više što on uključuje osjetne ekonomske i političke reperkusije i prijeti glatkom funkcioniranju cjeline. Zaista, čini se da nema razloga - bar što se tiče životnih potreba - da bi se proizvodnja i raspodjela odvijale posredstvom takmičarske konkurencije individualnih sloboda.

Slobodna inicijativa već od početka nije bila, u cjelini, blagodat. Kao sloboda da se radi ili gladuje, ona je uključivala mukotrpan rad, neizvjesnost i bojazan za veliku većinu stanovništva. Kad čovjek ne bi bio više prisiljenda se potvrđuje na tržištu kao slobodan ekonomski subjekt, isčezavanje te vrste slobode bilo bi jedno od najvećih ostvrenja civilizacije. Tehnološki proces mehanizacije i standardizacije mogao bi osloboditi individualnu energiju za još neispisanu domenu slobode s onu stranu nužnosti. Sama struktura čovjekova egzistiranja bila bi izmijenjena; čovjek bi bio oslobođen svijeta rada, koji mu nameće strane potrebe i strane mogućnosti; bio bi slobodan da upotrijebi autonomiju u životu, koji bi bio njegov vlastiti. Ako bi prizvodni aparat mogao biti organiziran i usmjeren spram zadovoljenja vitalnih potreba, kontrola nad njim bi mogla biti i centralizirana. Takva kontrola ne bi priječila individualnu autonomiju, već bi je omogučavala.

To je cilj unutar mogućnosti razvijene industrijske civilizacije, "svrha" tehnološkog racionaliteta. Pa, ipak, u postojećem djeluje suprotan smijer: aparat nameće svoje ekonomske i političke zahtjeve za odbranom i ekspanzijom u radno vrijeme i slobodno vrijeme, u materijalnu i intelektualnu kulturu. Suvremeno industrijsko društvo tendira totalitarizmu na osnovu organizacije njegove tehnološke baze. Jer "totalitaran" ne znači samo terorističku političku koordinaciju društva već, također, neterorističku, ekonomsko-tehnološku koordinaciju koja djeluje posredstvom manipuliranja potrebama, dodjeljjujući interese. Ona tako sprečava izbivanje efikasne opozicije proti cjeline. Ne pogoduje totalitarizmu samo određena forma vladavine ili načela partije, već, također, određeni sistem proizvodnje ili raspodjele koji ne isključuje "pluralizam" partija, novinskih listova, "sila protuteže" itd.

Političke snage se danas potvrđuju svojom moći nad mašinskim procesom i tehničkom organizacijom aparata. Vlada razvijenih industrijskih društava, i društava u industrijskom razvitku, može se održati i osigurati samo kad uspije mobilizirati, organizirati i eksploatirati tehničku, znanstvenu i mehaničku produktivnost raspoloživu industrijskoj civilizaciji. Ova produktivnost mobilizira društvo u cjelini, iznad, i s onu stranu bilo kakvih posebnih individualnih ili grupnih interesa. Gola činjenica da fizička (samo fizička?) moć mašine nadmašuje moć pojedinca i bilo koje posebne grupe pojedinaca čini mašinu najefikasnijim političkim instrumentom u svakom društvu u kome je bazična organizacija - orgnizacija mašinskog procesa. No, politički smjer može biti prepokrenut; moć mašine je bitno samo nagomilana i projektirana moć čovjeka. U ovoj mjeri u kojoj svijet rada u sebi nosi mašinu i, prema tome, mehaniziranje, on postaje potencijalna baza za novu slobodu čovjeka.

Savremeno industrijsko društvo pokazuje da je doseglo stupanj na kome "slobodno društvo" ne može više biti adekvatno određeno tradicionalnim terminima ekonomskih, političkih i intelektualnih sloboda. Ovo ne zbog toga što su te slobode postale beznačajne, već zato što su suviše važne da i bile svedene na tradicionalne forme. Potrebne su nove forme realizacije koje odgovaraju novim mogućnostima društva.

Takvi novi oblici mogu biti indicirani samo u negativnim određenjima, jer bi ona significirala negaciju dominantnih formi. Tako bi ekonomska sloboda značila oslobođenje od ekonomije - od nadređenosti ekonomskih snaga i odnosa, oslobođenje od svakodnevne borbe za egzistenciju, od zarađivanja za življenje. Politička sloboda bi značila oslobođenje individuuma od politike koju oni sad stvarno ne kontroliraju. Slično tome, intelektualna sloboda bi značila restauraciju individualne misli koja je sada apsobirana u masovnoj komunikaciji i nametnutom mišljenju; značila bi ukidanje "javnog mnjenja" skupa s njegovim tvorcima. Nerealističan ton ovih propozicija ne indicira njegov utopistički karakter, već jakost onih snaga koje priječe njihovu realizaciju. Najefikasnije i najotpornije oružje protiv oslobođenja jest nametanje materijalnih i intelektualnih potreba koje perpetuiraju zastarjele forme borbe za egzistenciju.

Uvijek je bio preduvjetovan intenzitet, zadovoljenje i čak karakter ljudskih potreba iznad biotičke razine. O usmjerenosti predominantnih društvenih institucija i interesa ovisi da li će mogućnost da se nešto čini ili pusti, uživa ili uništi, prisvoji ili odbaci postati potreba. U tom smislu su ljudske potrebe povjesne potrebe; u razmjeru u kome društvo zahtijeva represivan razvoj individuuma, njegove potrebe i zahtijev za njihovim zadovoljenjem jesu predmet beskompromisnih kritičkih mjerila spram postojećeg.

Treba razlikovati istinske od krivih potreba. "Krive" su one koje su individuumu nametnuli posebni društveni interesi u njegovu obuzdavanju: potrebe koje perpetuiraju mukotrpan rad, agresiju, mizeriju, nepravdu. Zadovoljenje takvih potreba može u najvećoj mjeri ugoditi čovjeku. No ovakva sreća nije okolnost koju treba podržavati i štititi ako ona služi tome da se blokira razvoj njegove sposobnosti da raspozna zarazu cjeline i da prione uz šanse za ozdravljenje. Rezultat je, tad, euforija u nesrećnosti. Većina predominantnih potreba za relaksacijom, razveseljavanjem, ponašanjem i konzumacijom prema oglasima - da se voli i mrzi ono što drugi vole i mrze - spada u tu kategoriju krivih potreba.

Takve potrebe imaju društveni sadržaj i funkciju koji su predodređeni izvanjskim moćima nad kojima individuum nema kontrole. Razvoj i zadovoljenje takvih potreba su heteronomni. Mada takve potrebe, reproducirane i učvršćene uslovima egzistiranja, mogu postati čovjekove vlastite potrebe, ma kako da se on identificira s njima i nalazi u njima zadovoljstvo, - one ostaju to što su bile od početka: proizvodi društva u kome dominantan interes zahtijeva potiskivanje.

H. Marcuse, Čovjek jedne dimenzije, Sarajevo, 1968, str. 21-24.
Prevela Branka Brujić