Kulturna logika postindustrijalizma (I)

Drustveni i teorijski kontekst

Proces globalizacije, odnosno potencijalnog stvaranja svetskog drustva, zapocet je slomom realnog socijalizma i blokovske podele sveta, kao i transformacijom liberalnog kapitalizma, sto je dovelo do priblizavanja ranije dijametralno suprotnih drustvenih modela i stvaranja novog, sintetickog drustvenog oblika. Ovu novu drustvenu formu karakterise i nastupanje novih sila socijalne dinamike: u kontrastu sa masinskom industrijom koja je obelezila period industrijalizma, stvara se nova tehnoloska baza koja pociva na elektronskim informatickim sistemima; formiraju se ogromne transnacionalne kompanije koje podsticu stvaranje svetskog trzista i svetske podele rada; ekspanzija masovnih komunikacija, a narocito televizije cini da informacije postaju globalni fenomen, jer sada svet postaje pozornica desavanja; ubrzava se regionalno pove- zivanje, te posle EU u integraciju stupaju i zemlje Severne i Juzne Amerike, Azijskog basena, Mediterana i druge; umnozavaju se medjunarodne politicke, ekonomske i kulturne organizacije koje preuzimaju sve vise ingerencija u svojim oblastima delovanja; medjunarodno pravo sve vise zadire u "drzavni suverenitet", uz mogucnost prisilnog izvrsenja normi, cime se potencira supremacija svetskog poretka nad nacionalnom drzavom (1). Medjutim, nove sile socijalne dinamike osim procesa globalizacije, istovremeno iniciraju i proces nejednake raspodele moci unutar svetskog drustva, odnosno proces raslojavanja na razvijena, "postindustrijska" (2) drustva s jedne, i srednje razvijena i nerazvijena drustva s druge strane. U prvu grupu zemalja se ubrajaju SAD, Kanada, Australija, Japan i EU. Ove zemlje su daleko odmakle u preuzimanju nove tehnoloske osnove i, samim tim, postale centar ne samo industrijske, vec pre svega kulturne proizvodnje.
 
Naime, buduci da su nove tehnologije, kao inicijator drustvene transformacije savremenog sveta, naucno bazirane, naucno znanje postaje sve znacajnije. Osim toga, automatizacijom se smanjuje potreba za manuelnim radom, cime u prvi plan izbija vaznost obrazovanja. Takodje, masovne komunikacije svojom nag-lom ekspanzijom omogucavaju kulturnu razmenu, odnosno stvaranje univerzalne kulture. Dakle, u novom drustvenom kontekstu, nauka, obrazovanje, informacije, postaju strateske drustvene snage, smenjujuci masinsku proizvodnju koja je predstavljala drustvenu osnovu u periodu industrijalizma, cime kultura preuzima primarnu ulogu u funkcionisanju postindustrijskog drustvenog modela.
 
Iako nase drustvo, postepeno, tek izlazi iz formalne medjunarodne izolacije koja je trajala nekoliko godina, ono, kao segment svetske celine, nesumnjivo sudeluje u procesu nastanka globalne kulture. Sve kulturne promene, u kojima su razvijene zemlje daleko odmakle, mogu se, u vecoj ili manjoj meri, uociti i kod nas, te nam analiza postindustrijskog drustvenog modela, odnosno njegove kulture, moze pomoci da bolje razumemo ovu transformaciju.
 
Iz tih razloga, istrazili smo eksplikacije "teorije postindu-strijskog drustva", jer upravo ovaj segment savremene drustvene teorije ima za predmet nastajanje novog drustvenog oblika kao nosioca i inicijatora aktuelnog procesa globalizacije(3). Pri tom nam se, sama od sebe, nametnula kulturna sfera ove teorije, jer je kultura posledenjih decenija postala primarni predmet socioloskih istrazivanja - na univerzitetima sirom sveta organizuju se kulturoloske studije, izdaju se nebrojene publikacije iz ove oblasti, odrzavaju seminari i rasprave...(4)
 
Medjutim, teorija postindustrijskog drustva je, u vreme svog vrhunca tokom sedamdestih i pocetkom osamdesetih godina, kod nas bila zapostavljena, sto se narocito odnosi na njenu kulturnu stranu, tako da smo ostali uskraceni za predstavljanje ovih vrlo interesantnih eksplikacija koje nam mogu iluminirati ne samo uzroke pojedinih kulturnih pojava koje nas okruzuju, vec i samu sustinu kulturne transformacije savremenog sveta. Mozda je to razlog sto se u nasoj javnosti, kada se govori o ekspanziji masovnih komunikacija i, uopste, nastajanju globalne kulture, koristi Mekluanov pojam "globalno selo", iako su neki od autora postindustrijalizma svojevremeno ukazali na njegovu neadekvatnost i predlozili, za tu svrhu, mnogo slikovitiji i primereniji termin - "globalni metropolis".
 
Osnovne karakteristike postindustrijskog drustva
 
Iako imaju razlicit pristup (5), postindustrijski teoreticari (6) se uglavnom slazu da istoriju covecanstva karakterisu tri velike epohe, pri cemu se najrazvijenija drustva upravo nalaze na ulasku u trecu etapu koja predstavlja novu, pluralisticku formu. Prva etapa razvoja covecanstva se vezuje za poljoprivrednu eru, koju Bel naziva "predindustrijskom" ili "prirodnim svetom" oznacavajuci je religijom kao osnovnim oblikom identiteta. Osnovna zanimanja ove etape su bila, poljoprivreda, ribarstvo, sumarstvo i rudarstvo, a rad se obavljao snagom misica, pa je zivotni ritam bio prilagodjen ritmu godisnjih doba, odnosno vremenskim nepogodama i cudima prirode. Tofler ovu etapu naziva "prvim talasom", dok Kan i Bolding govore o "prvoj velikoj tranziciji" iz pretpoljoprivredne epohe u poljoprivrednu.
 
Drugu etapu Bel predstavlja kao "industrijsku eru" ili "tehnicki svet", oznacavajuci je racionalnoscu i progresom kao kosmoloskim principom. U ovoj etapi rad misica je zamenila energija, sto je omogucilo porast produktivnosti i masovnu proizvodnju standardizovanih roba, pa je zivotni ritam bio prilagodjen casovniku i strogoj satnici. Za Toflera je ovo "drugi talas", dok za Kana i Boldinga ulazak u ovu etapu predstavlja "drugu veliku tranziciju".
 
Treca etapa za Bela je "postindustrijska era" ili "drustveni svet" sa kulturom kao kosmoloskim principom, jer je to "svet ciji su parametri naucno znanje, visoko obrazovanje, komunalna organizacija, svet koji ukljucuje kooperaciju i reciprocitet pre nego koordinaciju i hijerarhiju" (7). Za Toflera je to "treci talas" koji ima radikalno nove karakteristike u odnosu na raniju fazu:
 
"Treci talas sa sobom donosi istinski nov nacin zivota, zasnovan na razlicitim obnovljivim izvorima energije, na proizvodnim metodima koji vecinu fabrickih montaznih linija cine zastarelim, na novim porodicama koje nece biti uze porodice, na jednoj novoj ustanovi koja bi se mogla nazvati "elektronskom kucom" i na korenito izmenjenim skolama i korporacijama buducnosti. Civilizacija na pomolu nam pise novi zakonik ponasanja i izvlaci nas iz standardizacije, centralizacije i koncentracije energije, novca i vlasti." (8)
 
Vecina analiziranih autora (9) pocetak ove etape smesta u pedesete godine XX veka, kada je u SAD prvi put broj radnika u administraciji premasio broj radnika iz proizvodnje, sto je znacilo ne samo prelazak proizvodne privrede na usluznu, vec i sve druge drustvene implikacije te transformacije. S druge strane, Turen i Gorc zacetke nove forme vide u nekim aspektima direktnog odlucivanja gradjana kroz razlicite oblike samoorganizovanja. Ipak, sva pitanja koja se ticu ove nove etape u istoriji covecanstva mogu se klasifikovati u cetiri oblasti - tehnologiju, ekonomiju, politiku i kulturu koja predstavja i predmet naseg rada, te cemo prethodne tri izneti samo u kratkim crtama, kako bismo odredili opsti drustveni koncept.
 
Nova tehnoloska osnova
 
Medju najistaknutijim teoreticarima (10) ovog usmerenja postoji potpuni konsenzus o odlucujucoj vaznosti nove tehnoloske revolucije u ukupnoj drustvenoj transformaciji koja vodi ka naprednoj socijalnoj formi. Po njima, nove tehnologije iniciraju promene u svim drustvenim sferama, ali istovremeno i drustvo preuzima sve vecu kontrolu nad tehnoloskim rastom, pokusavajuci da ogranici negativne efekte po prirodnu okolinu. U tom smislu svi autori veliku vaznost pridaju uvodjenju novih energetskih izvora i drugih ekoloskih pitanja.
 
Bel tehnologiju posmatra u okviru "drustvene strukture" koja zajedno sa kulturom i politikom cini osnovne drustvene oblasti. Specificnost nove tehnoloske sfere on vidi u sistematskom razvoju istrazivanja (research and development) i stvaranju novih, naucno baziranih industrija, kao sto su, elektronika, optika, polimeri i sl. Ova nova tehnologija u cijem centru je teorijsko znanje dominira proizvodnim sektorom, smatra Bel, obezbedjujuci dalji napredak drustva:
 
"Napredak drustva postaje zavisan od teorijskog rada koji kodifikuje postojeca znanja i ukazuje na put empirijske realizacije. Zapravo, teorijsko znanje postaje strateski izvor, aksialni princip drustva, a univerziteti, istrazivacki centri i intelektualne institucije, gde se teorijsko znanje sakuplja, postaju aksialne strukture naprednog drustva." (11)
 
Ova nova "intelektualna tehnologija" je karakteristicna za drugu polovinu XX veka isto kao sto je masinska karakterisala industrijski period, smatra Bel. Za njega, nova tehnologija je specificna po svom "naporu da definise racionalnu akciju i da identifikuje znacenje tog unapredjenja" (12), dok joj je cilj "ni manje ni vise, nego da ostvari alhemicarski san: san o upravljanju masovnim drustvom" (13). Pri tom on ipak ne smatra da ce doci do potpune automatizacije koja bi pred ljude postavila samo problem slobodnog vremena.
 
Kan svoju viziju linearnog progresa covecanstva opravdava upravo nesumnjivom ekspanzijom novih tehnologija koje dobijaju sve siru primenu. On uocava da je u proslosti trebalo mnogo vise vremena za uvodjenje neke tehnologije, dok je u sadasnjim razvijenim drustvima taj rok radikalno smanjen, pa se nove tehnologije direktno ukljucuju u proces proizvodnje, odnosno usluga. U vezi s tim, Kan koristi pojmove "synergism" i "serendipity", kojima oznacava simultana unapredjenja i napretke do kojih dolazi primenom novih tehnologija (u prvom slucaju), odnosno slucajne, neocekivane koristi i inovacije u nekoj drugoj oblasti od one kojoj je tehnolosko resenje bilo namenjeno (u drugom slucaju). (14)
 
I Bolding tehnologiju vidi "na strani nade" (15) u sutrasnjicu. Razvojem elektronike i njenom sve sirom primenom, smatra on, podstice se ukupan razvoj drustva i eliminisu negativne posledice "grubih" tehnologija. Na taj nacin bi trebalo da bude omogucen obrnuti proces od dosadasnjeg procesa entropije, odnosno "antientropija" kojom bi se koncentrovale difuzne materije iz vazduha i okeana. Kao i Bel, i Bolding kao najizrazitiju karakteristiku novog "postcivilizacijskog" drustva navodi institucionalizaciju istrazivanja i razvoja, sto rezultira u velikim promenama u sferi znanja i tehnologije i, posredno, prelasku privrede iz primarnog i sekundarnog u tercijarni sektor.
 
Bzezinski ide jos dalje u pridavanju odlucujuce vaznosti novim tehnologijama kao osnovnim determinantama drustvene promene savremenih razvijenih drustava, oznacavajuci ova drustva kao "tehnotronska" (od "tehnologija" i "elektronika"). On smatra da izmedju industrijske i nove forme postoji potpuna distinkcija, kao i izmedju industrijske i agrarne:
 
"Postindustrijsko drustvo postaje "tehnotronsko" drustvo: drustvo koje je oblikovano kulturno, psiholoski, drustveno i ekonomski, eks- panzijom tehnologije i elektronike - posebno u oblasti kompjutera i komunikacija. Industrijski proces nije vise osnovna determinanta drustvene promene strukture i vrednosti. U industrijskom drustvu tehnicko znanje je bilo usmeravano prvenstveno u jednu specificnu oblast: ubrzanje i unapredjenje proizvodnih tehnika. Drustvene posledice su bile samo uzgredni produkt ovog mocnog koncepta. U tehnotronskom drustvu naucno i tehnicko znanje se, pored toga sto unapredjuje proizvodni proces, brzo siri na skoro sve aspekte drustvenog zivota." (16)
 
Sledeci ideje Norberta Vinera (Norbert Wiener), Bzezinski smatra da su pronalasci kompasa, baruta i stampanja, u petnaestom veku, bili inicijalni faktori buduce industrijske revolucije. Izvodeci analogiju, Bzezinski kao savremeni funkcionalni ekvivalent kompasu vidi istrazivanje svemira, ekvivalent barutu bi bila nuklearna fisija, a stampnju televizija i druge savremena sredstva masovnih komunikacija. Na osnovu ovoga on zakljucuje da se posledice nove, tehnotronske revolucije ogledaju u svim drustvenim oblastima: ekonomiji, politici i kulturi.
 
Za Toflera jednu od osnovnih karakteristika nove, "superindustrijske civilizacije", odnosno "treceg talasa" predstavlja opste drustveno ubrzanje, dok se kao glavna sila ovog ubrzanja pojavljuje upravo tehnologija, jer ona "sama sebe razvija" (17). Tofler, dakle, smatra da tehnologija omogucava da bude sve vise tehnologije, sto i dovodi do opste drustvene akceleracije. Medjutim, kao i Bel, i on postavlja u neraskidiv odnos tehnologiju i nauku, pri cemu se nauka nalazi u samom centru tehnologije:
 
"Ako tehnologiju shvatimo kao veliki motor, silni akcelerator, onda znanje mozemo shvatiti kao njegovo gorivo. Dosli smo na raskrsce procesa ubrzanja u drustvu, jer se motor svakim danom sve obilnije i obilnije napaja." (18)
 
Rezultat savremene drustvene transformacije Turen vidi u drustvu u kojem ne bi bilo oskudice ni siromastva upravo zahvaljujuci snaznom razvoju nauke i tehnologije. On stoga ovo drustvo smatra tehnokratskim, jer bi se kao vladajuci sloj pojavio sloj naucnika i strucnjaka. To je etapa u koju upravo ulaze i kapita- listicka i socijalisticka drustva, a zajednicka im je karakteristika naglasenost metoda planiranja i usmeravanja, smatra Turen, pa se zato i opredeljuje za naziv "programirano drustvo". (19)
 
Kao osnovu svoje teorije postindustijskog drustva Gorc postavlja specificni dualizam koji bi se ogledao u svim drustvenim sferama. U ekonomskoj oblasti bi paralelno egzistirala heteronomna, industrijska proizvodnja robe siroke potrosnje i autonomna proizvodnja u komunama za zadovoljavanje licnih potreba. Razvoj tehnologije bi, po Gorcu, omogucio masovnu industrijsku proizvodnju (cime bi bile zadovoljene osnovne zivotne potrebe) ali, takodje, i "banalizaciju" mnogih poslova koji bi svima bili dostupni (20). Pored toga, doslo bi i do reorganizacije rada, skracivanja radnog vremena, proizvodnje "trajne obuce i odece", sto bi uticalo i na ujednacavanje zivotnih stilova, pa i na izmenu sistema vrednosti.
 
Saf savremene naucno-tehnicke promene uzima kao "drugu industrijsku revoluciju" koja povlaci za sobom i ukupnu drustvenu transformaciju. Pri tom, autor polazi od tri osnovna elementa ove naucno-tehnicke revolucije: prvi je mikroelektronika; drugi se odnosi na resenje "genetskog koda"; a treci je nuklearna energija, ali ona, jos neosvojena, na bazi fuzije (21). Saf analizira drustvene fenomene koji nastaju kao posledica ovih tehnoloskih promena, a prvenstveno zamenu radne snage i gubitak radnih mesta usled racionalisanja i dispozicija u kvalifikacionoj strukturi radnog stanovnistva, odnosno "strukturalnu nezaposlenost". To je za Safa kljucni fenomen, interpretacija koja cini okosnicu svih njegovih analiticko-prognostickih iskaza, podjednako u svim drustvenim sferama, ekonomiji, politici i kulturi.
 
Dakle, vecina autora ovog usmerenja tehnologiju vidi kao osnovni zamajac drustvene transformacije, pri cemu se ukazuje na circulus vitiosus izmedju tehnologije i razvoja drustva jer, kao sto tehnoloski izumi i inovacije dovode do drustvenih promena, tako i nova drustvena klima omogucuje stvaranje novih tehnoloskih una- predjenja. Medjutim, autori istovremeno skrecu paznju na potrebu za kontrolom tehnoloskog napretka, sto je potpuno nov pristup u odnosu na industrijski period rasta proizvodnje bez obzira na posledice. Tako je za Bela ova vrsta kontrole jedna od osnovnih dimenzija postindustrijskog drustva. On smatra da je potrebno formiranje odredjenih drzavnih organa koji bi se bavili ovim pitanjima, dajuci, u osnovi, jednu optimisticnu viziju drustva u kojem ce biti ograniceni negativni efekti tehnoloskog napretka (22). Takodje, i Kan ukazuje na potencijalne opasnosti naglog tehnoloskog razvoja:
 
"Negativan odnos prema tehnoloskom progresu i ekonomskom rastu moze postati vrlo uticajan i snazan kako nase drustvo postaje postindustrijsko. ...Moze se izvesti stav da je pretnja katastrofom dovoljno izgledna, tako da moramo ograniciti i kontrolisati tehnologiju cak i po cenu progresa i rasta." (23)
 
Medjutim, Kan ne zastupa Belovo stanoviste o potrebi drustvene kontrole, smatrajuci da ce nova tehnoloska resenja sama po sebi amortizovati nezeljene efekte. On, pri tom, koristi pojmove ("synergism" i "serendipity") kojima oznacava fenomene simultanog unapredjenja, odnosno neocekivane inovacije. (24)
 
Ni Tofler ne pristaje na ogranicavanje tehnoloskog ubrzanja "u ime sumnjivih ljudskih vrednosti" (25), vec, naprotiv, preporucuje sto brzi tehnoloski napredak koji bi bio preduslov za resavanje ne samo ekonomskih, vec i svih drugih zivotnih problema (26). Medjutim, iako odbacuje bilo kakvu institucionalnu, drzavnu kontrolu na ovom planu, Tofler se zalaze za razlicite vidove drustvene samokontrole, koja bi postojala na svim nivoima, pocev od samih proizvodjaca, pa do nadnacionalnog nivoa.
 
S druge strane, Gorc je vrlo kritican prema novim tehnologijama, ali ipak uvidja njihovu neophodnost jer se na taj nacin omogucuje zadovoljavanje osnovnih zivotnih potreba, dok bi se u komunalnim jedinicama, uz minimalne uticaje na prirodu, zadovoljavale sve druge licne potrebe.
 
U vezi s novom tehnoloskom bazom, u ovom teorijskom usmerenju se ukazuje i na potrebu za prelaskom na tzv. "alternativne izvore energije", jer se fosilna goriva ubrzano iscrpljuju, a imaju i izrazen negativan ekoloski aspekt. Tako bi se civilizacija koja je izrazito oslonjena na jedan neobnovljivi energetski izvor (naftu), transformisala u civilizaciju koja se oslanja na visestruke, obnovljive izvore. U tom smislu, najcesce se razmatraju mogucnosti koriscenja sunceve i geotermalne energije, kao i energije plime i oseke, vetra, biomase i nuklearne fuzije. Ovakva promena energetske osnove bi, smatra vecina postindustrijskih autori, pored trajnog resenja ovog pitanja, doprinela i znacajnom smanjenju daljeg ugrozavanja prirodne okoline.
 
Dakle, moze se zakljuciti da postindustrijaki autori smatraju da su tehnoloske revolucije predstavljale inicijalni faktor nastanka svih dosadasnjih drustvenih formi u razvoju covecanstva, ali da je to najizrazitije upravo u savremenom razvijenom, tzv. postindustrijskom drustvu, odnosno da nova tehnoloska osnova direktno proizvodi promene u svim drustvenim oblastima ovog modela.
 
[pagebreak]
 
Privreda tercijarnog sektora
 
Kao sto je vec receno, teoreticari ovog usmerenja istoriju covecanstva dele uglavnom na tri epohe koje karakterisu i odgovarajuci nacini privredjivanja. Tako je, po ovoj koncepciji, za agrarnu epohu bio dominantan primarni sektor, odnosno poljoprivreda, rudarstvo, sumarstvo; za industrijsku epohu sekundarni sektor (proizvodnja roba siroke potrosnje); dok je za postindustijsku epohu karakteristican tercijarni sektor, odnosno usluge, obrazovanje, informacije. Upravo je nacin privredjivanja osnovni parametar pomocu kojeg ovi autori odredjuju spremnost jednog drustva da prihvati postindustrijski oblik organizovanja, pa se tako za pocetak nove epohe uzima sredina pedesetih godina, kada je u SAD broj radnika u administraciji i uslugama prvi put premasio broj radnika u neposrednoj proizvodnji.
 
Daniel Bel agrarnu epohu oznacava kao "igru protiv prirode", industrijsku kao "igru izmedju ljudi i stvari", dok savremenu ekonomiju predstavlja kao "igru izmedju ljudi". Time zeli da kaze da opredeljujuci ekonomski faktor vise nije snaga misica, odnosno energija, vec informacija. Dakle, u novim uslovima, centralna licnost je profesionalac, obucen, svojim obrazovanjem i iskustvom, za vestinu koja je potrebna. Pri tom, Bel pojam "usluge" posmatra u kontekstu geneze celokupne ekonomije iz industrijske u postindustrijsku. Tako, po njegovom misljenju, u industrijskom periodu dolazi do ekspanzije transporta i drugih usluga povezanih sa proizvodnjom robe i progresivnom upotrebom energije, odnosno do rasta neproizvodne radne snage koja, medjutim, jos uvek pripada sloju "plavih kragni". U razvijenim potrosackim drustvima, pak, po ovom konceptu, dolazi do rasta u trgovini, finansijama, osiguranju i drugim centrima zaposljavanja "belih kragni". Dalje, kako nacionalni dohodak raste, sve manji procenat kucnog budzeta se izdvaja za hranu, a sve veci za garderobu, automobile, namestaj, rekreaciju i sl. Tada se naglo razvija i sektor privatnih usluga vezanih za turizam, zabavu, sport i druge oblasti u kojima se zadovoljava sve razvijeniji ukus. Ipak, Bel smatra da u ovom periodu do izrazaja najvise dolaze obrazovanje i zdravstvo:
 
"Iskorenjivanje bolesti i porast broja ljudi koji zive ispunjenim zivotom, kao i napor da se produzi ljudski vek, cini medicinske usluge krucijalnom karakteristikom modernog drustva; takodje, porast vaznosti tehnickog znanja i profesionalnog umeca cini obrazovanje, a narocito visoko obrazovanje, uslovom za ukljucivanje u postindustrijsko drustvo." (27)
 
Bel smatra da u analizi novog drustvenog oblika ne treba polaziti od ustaljene podele na kapitalizam i socijalizam, vec od uocavanja "ekonomizujuceg", odnosno "socijalizujuceg" faktora. Pri tome bi "ekonomizujuci" faktor bio orijentisan ka funkcionalnoj efikasnosti i upravljanju stvarima (uz tretiranje ljudi kao stvari) dok bi "socijalizujuci" faktor sluzio za uspostavljanje sirih drustvenih kriterijuma, ali bi neizbezno ukljucivao i smanjenje efikasnosti, odnosno povecanje troskova koji prate ukljucivanje neekonomskih vrednosti. Za postindustrijsko drustvo je, smatra Bel, od najvece vaznosti upravo uspostavljanje balansa izmedju ova dva faktora. (28)
 
Kan uzima ekonomski faktor kao osnovni u odredjivanju dostignutog stepena razvoja, koristeci parametre rasta stanovnistva i bruto nacionalnog proizvoda (BNP) za odredjivanje bruto nacionalnog proizvoda po glavi stanovnika (BNP per capita) kao primarnog indikatora. Stoga, on kao jedini uslov prelaska drustva u postindustrijsku fazu postavlja prelazenje granice od 4000 dolara BNP-a per capita. Projekciju rasta stanovnistva za pojedine zemlje, ali i za citavu planetu, Kan utvrdjuje na osnovu postojecih statistickih podataka. On iznosi optimisticku prognozu da ce se visoka stopa prirodnog prirastaja u sledecem veku naglo smanjiti, tako da ce se ukupna populacija na Zemlji ustaliti na oko 15 milijardi ljudi. Ovakvu prognozu on opravdava obrnutom proporcionalnoscu dostignutog stepena ekonomskog razvoja i stope prirodnog prirastaja, odnosno njihovom medjusobnom regulacijom.
 
U vezi s tim, Kan predvidja da ce se i ekonomski rast stabilizovati na odredjenom nivou kada se svetski razvoj u osnovi kompletira, sto bi dovelo do opsteg uravnotezenog ekonomskog stanja. Kao prvi razlog za ovakvu pretpostavku Kan navodi smanjenje prirodnog prirastaja, odnosno stabilizovanje stanovnistva na odredjenom nivou; drugi razlog bi bio smanjenje profita zbog sve vecih troskova proizvodnje; dalje, on veruje da ce s ulaskom u postindustijsku eru nastupiti smanjenje granicne koristi bogatstva, odnosno da ce doci do poricanja vaznosti materijalnog bogatstva; na kraju, ekonomski rast bi se zaustavio i ustalio zbog same prirode rasta, jer bi prevagnule kvartarne delatnosti koje su neprofitabilne, dok bi primarne, sekundarne i tercijarne zauzimale samo mali deo BNP-a. (29)
 
Boulding ne deli optimizam Kana, ukazujuci na dva osnova problema koji se u ekonomskoj sferi postavljaju pred drustva u tranziciji: prvi je "nesposobnost nekih drustava da se organizuju za tranziciju"; a drugi, "opsta nesposobnost skoro svih drustava, pa cak i onih sa najnaprednijom tehnologijom, da kontrolisu rast populacije". (30) Ovaj autor smatra da nekontrolisana stopa rasta populacije predstavlja jednu od najozbiljnijih pretnji ne samo razvoju pojedinih drustava, vec i opstanku covecanstva u celini. Po njemu, visoka stopa rasta populacije moze biti jedan od faktora napretka drustva samo u ranoj fazi, medjutim, kada drustvo dostigne odredjeni stepen razvoja, a to je "civilizacijski nivo", visoka stopa rasta postaje kontraproduktivna i vodi osiromasenju i iscrpljivanju.
 
I Tofler se slaze da ce privreda "treceg talasa" biti zasnovana na usluznim delatnostima, dok bi i sama proizvodnja pretrpela izvesne izmene. Naime, i dalje bi postojala industrijska proi- zvodnja koja bi se, medjutim, odvijala uz povecanu automatizaciju i, samim tim, smanjeni broj radnika. Tako, dok se u industrijskom periodu proizvodila roba u velikim serijama, proizvodnja treceg talasa je, po njemu, maloserijska, a proizvodi se delimicno ili potpuno prave po porudzbini. Osim toga, razliku izmedju proizvodnje u drugom i trecem talasu Tofler vidi i u tome sto je proizvodnja drugog talasa bila "kartezijanska", odnosno proizvodi su se sastojali od sklopova sa velikim brojem delova, dok je proizvodnja treceg talasa "postkartezijanska", jer se proizvodi sada sastoje od manjeg broja visoko sofisticiranih delova. (31)
 
Ekonomski rast u "programiranom drustvu" za Turena vise nije rezultat same akumalacije kapitala, kao sto je to bilo u industrijskom drustvu, vec zbira drustvenih faktora, od kojih je naj- znacajnije znanje, odnosno "sposobnost drustva da stvara novo". (32) Dakle, bilo da je rec o ulozi naucnog i tehnickog istrazivanja, o strucnom obrazovanju, o sposobnosti programiranja promena i kontroli odnosa medju elementima, bilo u upravljanju organizacija, ili o sirenju povoljnih uslova za razvoj i kontinuiranu transformaciju svih faktora proizvodnje - za Turena sva podrucja drustvenog zivota, a pre svega obrazovanje i informisanje, "sve vise pripadaju onome sto se nekada moglo nazvati "proizvodnim snagama"". (33)
 
Osim preteznosti tercijarnog sektora privredjivanja, u ovom teorijskom usmerenju se kao karakteristika ekonomske sfere novog drustvenog oblika istice i paralelno egzistiranje i razvoj velikih multinacionlnih korporacija i malih proizvodnih i usluznih jedinica. Ovakav pristup narocito istice Gorc, koji smatra da su ova dva sistema kompatibilna, na taj nacin sto bi se industrijskom proizvodnjom zadovoljavale osnovne zivotne potrebe, dok bi se u "autonomnoj sferi" zadovoljavale sve druge licne potrebe, ali bi bila omogucena i proizvodnja po fantazijama, a ne samo po potrebama. Slicno, Tofler uvodi pojam "proizvotrosnja" (34), kojim oznacava pojavu sve izrazenije proizvodnje za sopstvene potrebe. Naime, uz koriscenje najsavremenije tehnologije omogucena je proizvodnja sopstvenim radom, kao i zadovoljavanje potreba za uslugama. Time se prevazilaze strogi zakoni trzista koji su bili specificni za industrijsku epohu.
 
Dakle, autori ovog usmerenja ekonomiju napredne, pluralisticke forme drustva vide u pomeranju balasta privrede iz sekundarnog (proizvodnja) u tercijarni sektor (usluge, informacije), kao i u specificnoj sintezi, manjih, disperzivnih autonomnih jedinica i velikih integrisanih proizvodnih, informativnih i administrativnih konglomerata.
 
Ka svetskom drustvu
 
Kao osnovnu politicku karakteristiku novog drustvenog oblika autori ovog usmerenja isticu prevazilazenje ustaljene podele na kapitalizam i socijalizam, odnosno na odgovarajuce politicke sisteme. Pri tom, konzervativna struja akcenat stavlja na nastavak demokratskih tekovina, smatrajuci da je u savremenim razvijenim drustvima vec doslo do stapanja klasa. S druge strane, pripadnici utopijske struje smatraju da su ova drustva i dalje klasna, insistirajuci na radikalnim alternativama koje bi se ogledale u decentralizaciji politicke moci kroz razlicite oblike direktnog ucesca gradjana u odlucivanju. Ovakva podela interesovanja, medjutim, nije apsolutna, tako da se za specificnosti tehnokratije kao "nove klase" interesuje, pored Bela, Kana i drugih teoreticara ove struje, i Turen. Osim toga, sve veci uticaj vaninstitucionalnih politickih aktera, kao sto su drustveni pokreti i razna udruzenja gradjana, uocava, osim utopista, i Kan. Takodje, autori obe struje ukazuju i na dve kontradiktorne tendencije - formiranje "svetskog drustva" i raspadanje visenacionalnih zajednica.
 
S obzirom da se u ovom teorijskom segmentu tehnologija posmatra kao osnovni faktor razvoja novog drustva, postavlja se pitanje pomeranja centra moci. Bel smatra da je izvor moci u predindustrijskom drustvu bilo obradivo zemljiste, u industrijskom masine, a u postindustrijskom je to znanje. (35) To dalje znaci da je dominantna figura u predindustrijskom drustvu bio zemljoposednik koji je do izvora moci dolazio nasledstvom ili osvajanjem, u industrijskom drustvu je to bio industrijalac koji je do izvora moci dolazio nasledstvom ili obrazovanjem, dok u postindustrijskom drustvu dominiraju naucnici i istrazivaci, koji su do novog izvora moci dosli iskljucivo obrazovanjem. Medjutim, za Bela, naucnici i tehnicka inteligencija, kao novi centar moci, ne cine organizovanu, monolitnu grupu, vec se pojavljuju kao segment razlicitih elita - politicke, vojne i menadzerske. Ipak, on smatra, da "klasu, u krajnjem smislu, ne predstavlja odredjena grupa, vec sistem koji je uspostavio osnovna pravila za sticanje, odrzavanje i transfer razlicitih moci odgovarajucih privilegija". (36)
 
Po Belu, politicki etos vladajuce strukture u postindustrij- skom drustvu bi bio prevashodno komunalan, kao posledica rastuceg socijalizujuceg faktora. Iz tog razloga, politicki sistem nikada ne bi dostigao potpuno tehnokratski nivo. U tehnicki visoko razvijenom drustvu naucnici bi bili glavni izvor inovacija, a sposobnost inovacija, po njemu, nije u skladu sa kategorijama moci i dominacija. Kombinacijom ovog komunalnog etosa i transformacijom licnog morala dobila bi se nova mesavina politickih i kulturnih obrazaca, koja bi predstavljala regulativne mehanizme novog drustva, zakljucuje Bel.
 
Medjutim, iako smatra da je vodeca klasa postindustrijskog drustva klasa naucnika i tehnicke inteligencije, Bel uvidja da kontrolni sistem nije ukorenjen u ovoj klasi, vec u politickom poretku, "a pitanje ko upravlja politickim poretkom ostaje otvoreno". (37) Dakle, po njegovom misljenju, klasa naucnika moze biti najvisa u novom drustvu, ali u njenoj strukturi ne postoji intencija da preraste u klasu ekonomskog ili politickog interesa, i da se u tom cilju bori za vlast.
 
Kan "novu klasu" posmatra kao drustveno-ekonomsku grupu, pre nego politicku kategoriju, dajuci, uglavnom, samo fenomenoloske karakteristike, ne ulazeci u dubinu njene funkcije u drustvenom i politickom zivotu. On ovaj sloj gornje srednje klase naziva "simbolickom klasom", zbog specificnog odnosa prema ustaljenim ekonomskim kategorijama. Naime, ovaj drustveni sloj, po njegovom misljenju, posluje iskljucivo simbolima, bez direktnog kontakta sa proizvodnjom ili uslugama, kao sto su zanimanja producenta, urednika, analiticara, pisca, profesora itd. Karakteristike pripadnika ovog sloja su visoka primanja, univerzitetska diploma i, izmedju ostalog, "poricanje da se deluje za sopstvene interese". (38) Kan smatra da "oni osecaju, cesto nesvesno, da su tako visoko obrazovani da bi trebalo drugima da postavljaju kriterijume". (39) Takodje i da "mnogi vide sebe kao "progresivnu" snagu suprotstavljenu dominaciji "sebicnog" sistema vrednosti biznisa, "dehumanizovanim" organizacijama, "slepim" tehnologijama, "grubom" materijalizmu i "vulgarnom" komercijalizmu". (40)
 
Turen, pak, smatra da su savremena razvijena drustva i dalje klasna drustva, odnosno da i dalje egzistiraju klasni sukobi, ali ne vise u proizvodnoj sferi, vec u sferi obrazovanja, zabave i potrosnje, dakle kulture. Prema ovom autoru, nije vise rec o ekonomskoj eksploataciji i borbi oko raspodele dohotka, vec o otudjenju, pri cemu je alijenacija "zavisna participacija", to jest, "neposedovanje potpunih informacija i zbog toga nemogucnost da se ucestvuje u sistemu odlucivanja". (41) Stoga Turen pledira za postindustrijsku revoluciju, kojom bi se ukinuo sistem dominacije zasnovan, ne vise na posedovanju sredstava za proizvodnju, vec na posedovanju informacija. Takodje, on smatra da bi centri odlucivanja morali nestati i ustupiti mesto decentralizovanom drustvu u kojem bi bila uspostavljena koordinacija svih delova, sto bi se odvijalo kroz vaninstitucionalizovane drustvene pokrete.
 
I Tofler se zalaze za diskontinuitet sa postojecim politickim sistemima razvijenih drustava:
 
"Zastarele su i nalaze se pred preobrazajem sve politicke stranke industrijskog sveta, svi nasi kongresi, parlamenti, vrhovni sovjeti... Civilizacija treceg talasa ne moze funkcionisati sa politickom strukturom iz drugog talasa." (42)
 
Medjutim, on ide i dalje, pa kaze da "nisu zastarele samo nase ustanove iz drugog talasa, vec su zastarele i same dubinske pretpostavke na kojima se one zasnivaju". (43) Stoga Tofler, kao i Turen, uvidja neophodnost decentralizacije politickog odlucivanja, jer "drustvo ne moze decentralizovati privrednu delatnost, sredstva javnog informisanja i mnoge druge procese od presudnog znacaja, a da ranije ili kasnije ne bude prisiljeno da decentralizuje i vladino odlucivanje". (44) Nova organizacija vlasti bi, po njegovoj koncepciji, zapravo bila jedan oblik poluneposredne demokratije, koja bi se upraznjavala razlicitim instrumentima: referendumom, slucajnim uzorcima, a za neka strucna pitanja i pohadjanjem odgovarajucih kurseva. Osim toga, preraspodelom odlucivanja bi se pojedina pitanja prevela na medjunarodni, a neka na lokalni nivo, cime bi se zaokruzila decentralizacija.
 
I Gorc promovise diskontinuitet sa savremenim drustvom, bilo ono kapitalisticko ili socijalisticko, smatrajuci da su obe kategorije prezivljene, odnosno da su dostigle svoj vrhunac na kojem dolazi do raspada i da je jedino resenje u stvaranju novog drustvenog oblika.
 
Prenoseci svoju teoriju dualizma u politicku sferu, Gorc, ipak, uvidja potrebu postojanja jedne centralne instance koja bi omogucila funkcionisanje disperzivnih komunalnih i proizvodnih jedinica. Ta instanca je drzava. Ona treba da kodifikuje pravne norme i garantuje njihovu primenu, jer je to uslov bez kojeg, po Gorcovom misljenju, nema samostalnog gradjanskog drustva. (46)
 
Dakle, iako imaju razlicite poglede na postojeci odnos politickih snaga u savremenim razvijenim drustvima, svi postindustrijski autori novu drustvenu formu vezuju za prevazilazenje tradicionalne podele na klasnom nivou. Osim toga, autori obeju struja uocavaju i kontradiktorne tendencije koje razdiru moderne visenacionalne drzave uspostavljene u periodu industrijalizma: jedne snage teze da politicku vlast sa drzave spuste na regione ili grupe; druge, pak, teze da vlast sa drzave podignu na medjunarodne organizacije i ustanove.
 
Dakle, autori postindustrijalizma primecuju da dok nabujali nacionalisticki pokreti teze autonomiji i separatizmu, istovremeno napredne privredne i saobracajne veze uslovljavaju sve tesnje povezivanje na nadnacionalnom, regionalnom i globalnom nivou. Tako se, uz jacanje nacionalnog i etnickog identiteta, stvaranje svetskog drustva istice kao jedna od osnovnih politickih karakteristika nove drustvene klime koja se iz razvijenih zemalja siri po celom svetu. (47)
 
 
[pagebreak]
 

1. Pecujlic, Miroslav; Milic, Vladimir: Sociologija, Institut za politicke studije, Beograd, 1994., str. 179-180.
    
2. Pojam "postindustrijalizam" prvi je upotrebio engleski arhitekta i publicista Artur Dz. Penti (Arthur J. Penty) u zborniku eseja pod nazivom Esseys in Post-Industrialism: a Symposium of Prophecy Concerning the Future of Society objavljenim u Londonu 1914. godine. Medjutim, u svojoj knjizi Post-Industrialism iz 1927. godine, Penti je kao stvarnog autora ovog termina naveo svog saradnika Ananda K. Kumarasvemija (Ananda K. Coomaraswamy). Po Pentijevom shvatanju postindustrializam ne predstavlja sledecu etapu industrializma, vec drustvenu formu u kojoj dolazi do radikalne izmene drustvenih odnosa. Iako je kasnije pretrpeo ostre kritike zbog svog stava o diskontinuitetu industrializma, Penti je uvodjenjem ovog pojma fokusirao ekspanziju novih tehnologija i pratece drustvene efekte kao osnovni problem nove drustvene forme. Prvi put posle Pentijevog dela, pojam "postindustrializam" se pojavio u naslovu Rizmanovog (David Riesman) eseja Leisure and Work in Post-Industrialism objavljenog u zborniku Mass Leisure 1958. godine. Inspirisan Rizmanovim naslovom, Daniel Bel (Bell) je ovaj termin upotrebio prvo na predavanjima u Salcburgu 1959. godine, a zatim ga je, tokom sezdesetih godina, popularisao u svojim esejima i knjigama, isticuci ulogu intelektualne tehnologije i nauke u promenama koje vode ka konstituisanju novog drustvenog oblika
    
3. Teorija postindustrijskog drustva je nastala u SAD sezdesetih godina ovog veka, na ideji priblizavanja suprotstavljenih drustvenih sistema (kapitalizma i socijalizma) kao rezultata revolucionarnih tehnoloskih promena, a svoj zenit je imala tokom sedamdesetih i pocetkom osamdesetih godina. Iako u sustini socioloska, ova teorija je bliska futurologiji, disciplini koja se bavi istrazivanjem buducnosti, jer se uglavnom sastoji od analiza "drustva iza coska", odnosno nove drustvene forme koja je u to vreme zaceta u najrazvijenijim zemljama Zapada. Tokom osamdesetih godina vecina najznacajnijih autora postindustrija- lizma prestaje sa radom (Bel, Kan, Turen...), ali neki od njih (Tofler, Nezbit) nastavljaju da svojim novim delima pobudjuju siroko interesovanje, potvrdjujuci svoj veliki ugled, kao i ugled citavog teorijskog pravca.
    
4. "Kultura, nekada na periferiji socioloskih interesovanja, sada se rapidno pomera ka centru. To mozemo posmatrati kroz dva procesa koja su u medjusobnoj zavisnosti: prvo, nacin na koji se kultura pomera u vrh koncepta drustvenih nauka, od necega sto je bilo objasnjivo terminima drugih oblasti, do postavljanja sirih, metakulturnih pitanja koja se ticu kulturnog podrazavanja, odnosno "dubokog" kulturnog kodiranja drustva; drugo, nacin na koji kultura prolazi kroz seriju transformacija koje moraju biti istrazene u oblastima medju-drustvenih, unutar-drustvenih i globalnih procesa". (Featherstone, Mike: "Culture of Postmodernism", Theory, Culture and Society, Vol 5, No. 2-3., 1988., str. 200.
    
5. Teoreticari postindustrijalizma u svojim istrazivanjima koriste razlicite metode, pa se tako liberalno orijentisani Bel, Kan, Bolding i Bzezinski uglavnom sluze objektivnim metodama pozitivizma, dok se utopijska struja, koju predstavljaju Turen, Tofler, Gorc i Saf, u najvecoj meri oslanja na metod vizije.
    
6. Teorija postindustrijalizma je mnogo sira od samog pojma "postindustrijsko drustvo". Tako Emitaj Icioni govori o "postmodernoj eri", Dzordz Lihtajm o "postburzoaskom drustvu", Aslvin Tofler o "superindustrijskom drustvu", Piter Druker o "drustvu znanja", Zbignjev Bzezinski o "tehnotronskoj eri", itd.
    
7. Bell, Daniel: The Cultural Contradictions of Capitalism, Basic Books, New York, 1976., str. 150.
    
8. Tofler, Alvin: Treci talas, Prosveta, Beograd, 1982., str. 27.
    
9. Pored izvorne, "zapadne" varijante t.p.d., tokom sezdesetih godina se, kao ideoloski odgovor, javlja "istocna" varijanta ove teorija. Osim toga, izdvaja se i jedna grupa autora koja je zagovarala entropijsku koncepciju daljeg razvoja.
    
10. Obzirom da je t.p.d. nekoherentna, sa brojnim unutrasnjim strujama i podelama, odlucili smo se da u nasu analizu ukljucimo samo najistaknutije autore. To su, po nasem misljenju: Danijel Bel (Daniel Bell), Herman Kan (Hermann Khan), Alvin Tofler (Alvin Toffler), Alen Turen (Alain Touraine), Zbignjev Bzezinski (Zbignew Brzezinsky), Kenet Boulding (Kenneth Boulding), Andre Gorc (Andre Gorz) i Adam Saf (Adam Schaff).
     
11. Bell. Daniel: The Coming of..., str. 26.
     
12. Ibid., str. 30.
     
13. Ibid., str. 33.
     
14. Kahn, Herman; Wiener, Anthony, J: The Year 2000, Macmillan, New York, 1968., str. 231
     
15. Boulding, Kenneth: A Primer on Social Dynamics, Free Press, New York, 1970., str. 120.
     
16. Brzezinky, Zbignew: Between Two Ages: America's Role in the Technotronic Era, Viking Press, New York, 1970., str. 210.
     
17. Toffler, Alvin: Sok buducnosti, Svjetlost, Zagreb, 1975., str. 32.
     
18. Ibid.
     
19. Touraine, Alain: Postindustrijsko drustvo, Globus, Zagreb, 1980., str. 19-36.
     
20. Gorc, Andre: Zbogom proleterijatu, Radnicka stampa, Beograd, 1982., str. 36-139.
     
21. Schaff, Adam: Kamo vodi taj put?, Globus, Zagreb, 1989., str. 19-24.
     
22. Bell, Daniel: The Coming of..., ch. IV
     
23. Kahn, Herman; Briggs, Bruce, B: The Things to Come, The Macmillan Company, New York, 1972., str. 214.
     
24. Kahn, Herman: The Year..., str. 231.
     
25. Toffler, Alvin: Sok..., str. 345.
     
26. Ibid., str. 346
     
27. Bell, Daniel: The Coming of..., str. 128.
     
28. Ibid., str. 42.
     
29. Kahn, Herman; Wiener, Anthony, J: The Year..., ch. III
     
30. Boulding, Kenneth: The Meaning of the Twentieth Century: The Great Transition, Viking Press, New York, 1964., str. 104.
     
31. Tofler, Alvin: Treci talas I, Prosveta, Beograd, str. 215.
     
32. Touraine, Alaine: Postindustrijsko drustvo, str. 21.
     
33. Ibid.
     
34. Tofler, Alvin; Treci talas II, str. 39
     
35. Bell, Daniel: The Coming of..., str. 359.
     
36. Ibid., str. 361.
     
37. Ibid., str. 374.
     
38. Kahn, Herman: The Coming Boom, Simon and Shuster, New York, 1982., str. 48.
     
39. Ibid.
     
40. Ibid.
     
41. Touraine, Alain: Postindustrijsko drustvo, str. 13.
     
42. Tofler, Alvin: Treci talas II, str. 175.
     
43. Ibid., str. 194.
     
44. Ibid.
     
45. Gorc, Andre: Zbogom..., str. 120.
     
46. Tofler, Alvin: Treci talas II, str. 88