Hercen: O razvoju revolucionarnih ideja u Rusiji (II)
II RUSIJA PRIJE PETRA I
Istorija Rusije nije ništa drugo do istorija embrionalnog razvoja slovenske države; sve dosad Rusija se tek stvarala. Cjelokupnu prošlost te države, od IX vijeka, treba posmatrati kao put u neznanu budućnost koja počinje da sviće pred njom.
Stvarnu istoriju Rusije otvara tek 1812. godina; sve što je bilo prije toga - samo je predgovor. Osnovne snage ruskog naroda nikada se nijesu na pravi način usmjeravale na njegovo vlastito razviće, kao što je to bio slučaj sa germano-romanskim narodima.
Rusija IX vijeka izgleda kao država potpuno drugačije građe u odnosu na države Zapada. Stanovništvo je u većini pripadalo istorodnoj rasi rasutoj po velikoj i slabo naseljenoj teritoriji. One razlike, kakva se može svugdje zapaziti između plemena zavojevača i pobijeđenih, ovdje nije bilo. Slaba, nesrećna plemena Finaca, razbacana i kao izgubljena među Slovenima, tavorila su daleko od bilo kakvoga kretanja - bilo u svojoj krotkoj pokornosti, bilo u svojoj divljoj nezavisnosti; za rusku istoriju ona nijesu imala nikakav značaj. Normani (Varjazi) dali su Rusiji kneževski rod koji je neprekidno vladao njome do kraja XVI vijeka, ali oni su prije bili organizatori, negoli zavojevači. Na poziv građana Novgoroda, oni su prigrabili vlast i poslije nekoga vremena proširili je do Kijeva.[1]
Poslije nekoliko pokoljenja varjaški kneževi i njihove družine izgubile su nacionalne crte i pomiješali su se sa Slovenima prenijevši im ipak želju za djelanjem i ulivši novi život u sve oblasti te tek formirane države.
U slovenskom karakteru postoji nešto ženstveno; toj pametnoj, čvrstoj rasi, bogato obdarenoj raznovrsnim sposobnostima, nedostaje inicijativa i energija. Slovenskoj prirodi kao da nešto nedostaje da bi se sama probudila, ona kao da čeka podsticaj spolja. Njoj je uvijek težak prvi korak, ali i najmanji podsticaj aktivira snagu sposobnu za neobičan razvoj. Uloga Normana nalikuje na onu koju je kasnije odigrao Petar Veliki uz pomoć zapadne civilizacije.
Stanovništvo se dijelilo na male seoske opštine, gradova je bilo malo i oni se ni po čemu nijesu razlikovali od sęla, osim po veličini i po drvenoj ogradi koja ih je okruživala (ruska riječ gorod potiče od riječi gorodit} = graditi). Svaka opština predstavljala je, takoreći, potomstvo jedne porodice, koja je svojim posjedom raspolagala bez podjele, zajednički, pod patrijarhalnom vlašću glave porodice, proglašenog za starješinu. Čisto monarhijski karakter toga sistema ograničavao se vlašću cijelog mira, drugim riječima - manifestacijom volje svih žitelja. A pošto je društveni poredak u gradovima bio istovjetan kao i u selima, kneževsku vlast je, razumije se, dovodila u ravnotežu opšta skupština građana (vijeće).
Prava građana ni po čemu se nijesu razlikovala od prava seljaka. Uopšte uzev, u staroj Rusiji ne srećemo nekakvu zasebnu, privilegovanu, izolovanu klasu. Tamo je bio samo narod i jedno pleme - tačnije, kneževski vladarski rod, potomstvo Varjaga Rjurika - potpuno različito od naroda. Članovi kneževskog roda podijelili su među sobom cijelu Rusiju u skladu sa starošću grana genealoškog stabla kojima su pripadali, kao i u skladu sa sopstvenim starještvom. Država je bila podijeljena na feude, tzv. udjele, koji nijesu predstavljali ništa precizno određeno i kojima je upravljao po jedan knez pod vrhovnom vlašću starješine roda, zvanoga velikim knezom, koji je u svome udjelu imao Kijev, a kasnije - Vladimir i Moskvu. Vlast velikoga kneza nad drugim kneževima bila je veoma ograničena. Oni su priznavali starještvo Kijeva, ali nijesu bili ni u kakvoj stvarnoj zavisnosti od njega, niti je on bio administrativni centar države. Udjeli se nipošto nijesu posmatrali kao lična svojina kneževa - oni to i nijesu mogli biti, jer su se kneževi često selili iz jednoga udjela u drugi, povezivali po nekoliko u jedan dobijajući ih u nasljeđe ili su pak razbijali svoj udio na onoliko djelova koliko su imali sinova ili nasljednika muškoga pola; događalo se i da su oni po starješinstvu postajali veliki knezovi (velikoga kneza nije nasljeđivao najstariji sin, već knežev brat). Lako je zamisliti koliki je prostor za krvave bojeve i vječne raspre ostavljao taj složeni sistem nasljeđivanja. Ratovi između velikog kneza i udionim kneževima trajali su sve do moskovske centralizacije.
U blizini kneževa vidimo veoma uzan krug njihovih drugova po oružju, njihovih prijatelja ili visokih dostojanstvenika koji stvaraju nešto poput aristokratije koju je vrlo teško ocrtati, jer se nije razlikovala ni po kakvim određenim, jasno izraženim osobenostima. Titula bojar bila je počasna; ona nije davala nikakva prava i čak nije bila nasljedna. Druga zvanja samo su ukazivala na dužnosti; na taj način ta hijerarhijska ljestvica neprimjetno je dovodila do ogromne klase seljaka. Zato su se svi ti viši slojevi društva popunjavali iz naroda; potomci varjaških ratnika koji su došli s Rjurikom, po svoj prilici, donijeli su sa sobom ideju o uspostavljanju instituta aristokratije, ali slovenski duh izmijenio ju je do neprepoznatljivosti u skladu sa svojim demokratskim shvatanjima. Družina - nešto poput kneževe stalne garde - bila je odveć malobrojna da bi stvorila posebnu klasu. Kneževska vlast uopšte nije bila ona neograničena vlast kakva je kasnije nastala u Moskvi. U stvarnosti knez je bio samo starješina mnoštva gradova i sela kojima je upravljao zajedno sa opštim zborovima; on je, međutim, imao tu ogromnu prednost što nije bio izborno lice i što je dijelio vrhovna prava sa drugim članovima roda kojem je pripadao. Pored toga, veliki knez je bio i vrhovni sudija cijele zemlje - sudska se vlast onda nije odvajala od izvršne. Ta neobična federacija, čije se jedinstvo izražavalo u jedinstvu vladarskoga roda, koje nije ugrožavalo ni dijeljenje zemlje na djelove, ni odsustvo centralizacije - ta federacija sa njenim istorodnim stanovništvom koje nije znalo za izdvojene klase i za razliku između gradova i sęla, sa opštinskom formom njenog zemljišnog vlasništva, ničim nije podsjećala na druge države iz iste te epohe. Ali ako se ruska država na tako suštinski način razlikovala od drugih država Evrope, to nikako ne daje pravo na pretpostavku da je ona bila ispod njih do XIV vijeka. Ruski narod je u ta vremena bio slobodniji od naroda feudalnoga Zapada. Sa druge strane, ta slovenska država ništa više nije nalikovala ni na susjedne azijske države. Ako su u njoj i postojali kakvi istočnjački elementi, ipak je u svemu preovlađivao evropski karakter. Slovenski jezik nesporno pripada indoevropskim jezicima, a ne indoazijskim; pored toga, Slovenima su tuđi i oni iznenadni zanosi koji bude fanatizam cijeloga stanovništva, i ona ravnodušnost koja pomaže da se jedan isti oblik društvenog života čuva tokom dugih stoljeća prenoseći se s koljena na koljeno. Iako je kod slovenskih naroda osjećanje lične nezavisnosti jednako slabo razvijeno kao i u naroda Istoka, ipak treba istaći sljedeću razliku među njima: ličnost je u Slovena bez ostatka apsorbovala opština čiji je on bio aktivni član, dok je na Istoku čovjekovu ličnost bez ostatka apsorbovalo pleme ili država u čijem je životu on uzimao tek pasivno učešće.
U očima Evrope Rusija je bila azijska zemlja, u očima Azije - evropska; ta dvojnost je u potpunosti odgovarala njenom karakteru i njenoj sudbini, koja se, pored svega ostaloga, sastoji u i tome da postane veliko svratište civilizacije na putu između Evrope i Azije.
Čak i u samoj religiji osjeća se taj dvojni uticaj. Hrišćanstvo je evropska religija, religija Zapada; primivši ga, Rusija se samim tim udaljila od Azije, ali hrišćanstvo koje je ona prihvatila bilo je istočno - dolazilo je iz Vizantije.
Karakter ruskih Slovena veoma je sličan karakteru svih ostalih Slovena, počev od Ilira i Crnogoraca pa sve do Poljaka s kojima su Rusi vodili tako dugotrajnu borbu. Najistaknutija crta ruskih Slovena (ne računajući inostrani uticaj koji su trpjela sva slovenska plemena) bila je neprekidna i uporna težnja za stvaranjem nezavisne i snažne države. Ta socijalna plastičnost u manjoj ili većoj mjeri nedostaje drugim slovenskim narodima, pa čak i Poljacima. Težnja za uređenjem i proširenjem države nastaje još u vrijeme prvih kneževa koji su stigli u Kijev; hiljadu godina kasnije ona se ponovo ispoljila u caru Nikoli. Ta se težnja može raspoznati i u upornoj misli o ovladavanju Vizantijom, i u onom poletu s kojim se cijeli narod (1612. i 1812. godine) digao u zaštitu svoje nacionalne nezavisnosti. Bilo da je ovdje ulogu odigrao instinkt, bilo naslijeđeni duh Normana, bilo i jedno i drugo zajedno - u tome je uzrok neosporne činjenice da se Rusija, jedina od svih slovenskih zemalja, mogla oblikovati u skladnu, moćnu državu. Strani uticaj je na ovaj ili onaj način čak pomogao taj razvoj olakšavajući centralizaciju i pružajući vlasti sredstva koja ova nije imala.
Poslije normanskoga, prvi strani elemenat koji se izmiješao sa ruskom nacijom bio je vizantijski. Dok su se Svjatoslavljevi nasljednici zanosili snovima o zaposjedanju istočnoga Rima, taj je Rim preduzeo i priveo uspješnom kraju njihovo duhovno pokoravanje. Preobraćanje Rusije u pravoslavlje jedan je od onih važnih događaja čije nebrojene posljedice, izlazeći na vidjelo tokom vjekova, ponekad mijenjaju lice cijeloga svijeta. Da se nije to dogodilo, nema sumnje da bi pola stoljeća ili stoljeće kasnije u Rusiju prodrlo katoličanstvo i da bi je pretvorilo u drugu Hrvatsku ili u drugu Češku.
Sticanje uticaja na Rusiju bilo je gorostasna pobjeda za Vizantijsko carstvo na zalasku i za vizantijsku crkvu, koju je ponizila njena suparnica. Vrlo dobro to razumijući, carigradski kler je sa sebi svojstvenom podmuklošću okruživao kneževe kaluđerima i sam određivao poglavare duhovne hijerarhije. Dakle, pronađen je nasljednik, zaštitnik, osvetnik za sve ono što je grčka crkva u prošlosti pretrpjela ili što će pretrpjeti u budućnosti, ali ne oličen u Anadoliji ili Antiohiji, već oličen u narodu čija se zemlja prostirala od Crnoga do Bijeloga mora.
Grčko pravoslavlje povezalo je neraskidivim vezama Rusiju i Konstantinopolj; ono je učvrstilo prirodnu težnju ruskih Slovena prema tome gradu i pripremilo svojom religioznom pobjedom buduću pobjedu nad istočnom prestonicom jedinome silnom narodu koji ispovijeda grčko pravoslavlje.
Kada je Mehmed II ušao u Konstantinopolj kao pobjednik, crkva se bacila u noge ruskim kneževima i otada nije prestala da ih podsjeća na polumjesec na crkvi sv. Sofije. Gospodin Falmerajer pripovijeda u svojim Fragmentima sa Istoka kakvo je radosno uzbuđenje obuzelo grčko sveštenstvo kada se začula Paskevičeva topovska paljba kod Trapezunta, kako su čekali monasi Svete Gore i Atosa svoga pravoslavnog oslobodioca. Turska dominacija bila je, vjerovatno, više od koristi, nego od štete po rasplet koji proričemo. Katolička Evropa ne bi ostavila na miru Istočno rimsko carstvo tokom četiriju posljednjih stoljeća. Bilo je već vrijeme kada su Latini vladali Istočnim carstvom. Oni bi, vjerovatno, protjerali careve u nekakvu zabit Male Azije, a Grčku bi preveli u katoličanstvo. Rusija iz toga vremena ne bi imala snage da omete zapadne države da osvoje Grčku; na taj način, to što su Turci osvojili Konstantinopolj spaslo ga je papske vlasti. U početku je tursko ropstvo bilo okrutno, nemilosrdno, krvavo; kada su pak oni prestali da se bilo čega boje, dozvolili su pokorenim narodima da bez straha ispovijedaju svoju religiju i da njeguju svoje običaje; u tome su prošla posljednja četiri stoljeća. Od tada je Rusija odrasla, Evropa ostarila, a sama Visoka Porta uspjela je da preživi sultana-reformatora i gubitak otcijepljene Moreje.
Uskoro se vizantijskome uticaju pridružio drugi, još udaljeniji od zapadnoga duha - mongolski. Tatari su proletjeli nad Rusijom poput oblaka skakavaca, poput uragana koji ruši sve što mu se ispriječi na putu. Oni su razarali gradove, palili sela, pljačkali jedni druge i poslije svih tih strahota nestali iza Kaspijskog mora šaljući odande s vremena na vrijeme svoje svirepe horde da bi podsjetili pokorene narode na svoju dominaciju. Unutrašnje uređenje države, njegovu administraciju i vlast nomadi-pobjednici nijesu dirali. Ne samo što su stanovništvu pružili slobodu ispovijedanja grčke vjere, nego su i svoju vlast nad ruskim kneževima ograničili samo na zahtjev da priznaju tatarsku vrhovnu vlast, da obraćaju kanovima u vezi sa svojom investiturom i da plaćaju određeni danak. Mongolsko ropstvo je, i pored toga, nanijelo zemlji strahovit udarac: materijalni gubitak poslije čestih pustošenja doveo je do potpune iscrpljenosti naroda - on se povio pod teškim bremenom bijede. Ljudi su bježali iz sela, lutali šumama, niko od stanovnika nije se osjećao bezbjednim; porezima je pridodata isplata danka po koji su, u slučaju najmanjega kašnjenja, dolazili baskaci s neograničenim ovlašćenjima i hiljade Tatara i Kalmika. Upravo u to zlosrećno vrijeme, koje je trajalo oko dva vijeka, Rusija je dopustila Evropi da je prestigne. U progonjenog, osiromašenog, uvijek zastrašenog naroda pojavile su se crte lukavstva i udvorištva, svojstvene svima ugnjetenima: društvo je palo duhom. Podrivalo se samo jedinstvo države, svugdje su se otvarale duboke pukotine: južna Rusija počela se sve više udaljavati od centralne - njen je dio gravitirao Poljskoj, drugi je bio pod vazalnom vlašću Litvanaca. Moskovski veliki kneževi prestaju mariti za Kijev. Ukrajinu plave slobodni kozaci, te čete naoružanih ljudi koje su stvarale vojne republike, popunjavale se bjeguncima i doseljenicima iz svih djelova Rusije, a nijesu priznavale nikakvu vrhovnu vlast. Novgorod i Pskov, zaštićeni od Mongola udaljenošću i neprohodnim močvarama, nastojali su da zadobiju nezavisnost od centralne Rusije ili dominaciju nad njome. U samome srcu države, u najopustošenijem njenom dijelu, pojavio se novi grad koji je, iako bez slave i uticaja, ponosito pretendovao na naziv prestonice Rusije. Činilo se da je taj grad, izgubljen u bespućima četinarskih šuma, lišen svake budućnosti, ali upravo je tamo nastalo centralno čvorište ruskoga života.
Pošto su veliki kneževi napustili Kijev, karakter njihove vlasti se promijenio. U Vladimiru oni su postali samostalniji. Na svoje udjele kneževi su počeli gledati kao na svoje vlasništvo, a na svoja prava kao na nešto neotuđivo, nasljedno. U Moskvi su kneževi promijenili način nasljeđivanja: nasljednikom se počeo smatrati najstariji sin, a ne više najstariji brat. Oni su sve više sužavali udjele drugih članova kneževskog roda. Narodno načelo nije moglo biti snažno u mladome gradu bez predanjâ i običaja. I upravo je to iznad svega privlačilo kneževe Moskvi. Djelatnošću svih moskovskih kneževa rukovodila je ideja ujedinjenja svih djelova države u jednu cjelinu. Začetnik svega toga bio je Ivan Kalita - tip vladara te epohe; dalekovid, previjan, podmukao i vješt, trudio se da izdejstvuje pokroviteljstvo Mongola potkupljujući ih svojom velikom pokornošću, a istovremeno je osvajao sve što je mogao koristeći sva sredstva da uveća svoju moć. Moskva se razvijala nečuvenom brzinom. Upornim nastojanjima kneževa pomogao je i njen geografski položaj. Moskva je postala istinsko središte Velikorusije: pod njenom dominacijom bili su gradovi na nevelikoj udaljenosti od nje (od stotinu i pedeset do dvije stotine kilometara) - Tver, Vladimir, Jaroslavlj, Rjazanj, Kaluga i Orel, kao, uostalom, i oni udaljeniji - Novgorod, Kostroma, Voronjež, Kursk, Smolensk, Pskov i Kijev.
Nužnost centralizacije bila je očigledna, bez nje ne bi uspjelo oslobađanje od mongolskog ropstva, ni spasavanje jedinstva države. Mi ipak nijesmo mišljenja da je moskovski apsolutizam bio jedini spas za Rusiju.
Poznato nam je kakvo bijedno mjesto zauzimaju hipoteze u istoriji, ali ne vidimo razloga da odbacujemo bez udubljivanja sve što nam se čini vjerovatnim, ako pri tome ostajemo u granicama gotovih činjenica. Nipošto ne priznajemo fatalizam koji u događajima vidi njihovu apsolutnu nužnost - to je apstraktna ideja, maglovita teorija koju je u istoriju i prirodoslovlje unijela spekulativna filozofija. Ono što se dogodilo imalo je, naravno, sve osnove da se dogodi, ali to ni najmanje ne znači da su sve druge kombinacije bile nemogućne: one su postale takve samo zahvaljujući ostvarivanju najvjerovatnijih od njih - to je sve što se može pretpostaviti. Tok istorije ni izdaleka nije tako predodređen kao što se obično misli.
U XV, pa čak i na početku XVI vijeka razvoj događaja u Rusiji odlikovao se još uvijek tolikom neodređenošću da uopšte nije bilo jasno koji će od dvaju principa što određuju narodni i politički život u zemlji konačno nadvladati: da li knez ili opština, da li Moskva ili Novgorod. Slobodan od mongolskog ropstva, veliki i moćni Novgorod koji je navikao da sebe smatra suverenim, bogat zahvaljujući živoj trgovini koju je vodio sa hanzeatskim gradovima, metropola koja je imala široko razgranatu mrežu posjeda po cijeloj Rusiji - uvijek je prava opštine stavljao ispred kneževskih prava. Moskva, udio vjeran svojim kneževima, koji se uzdigao zahvaljujući milosti Mongola na ruševinama drevnih gradova, naseljen plemenom koje nikada nije poznavalo pravu opštinsku slobodu kijevskog perioda - nadvladao je. Ali i Novgorod je imao osnova da se nada pobjedi, što objašnjava ogorčenu borbu između obaju gradova, kao i zvjerstva koja je počinio Ivan Grozni u Novgorodu. Rusija je mogla biti spasena putem razvoja opštinskih ustanova ili uspostavljanjem autokratske vlasti jednoga lica. Događaji su se stekli u korist autokratije, Rusija je bila spasena; ona je postala snažna, velika, ali po koju cijenu? To je najnesrećnija, najropskija od svih zemalja na kugli zemaljskoj; Moskva je spasla Rusiju tako što je ugušila sve što je bilo slobodno u ruskome životu.
Moskovski veliki kneževi promijenili su svoju titulu u titulu cara cijele Rusije (car' vseja Rusi). Skromna titula velikog kneza više ih nije zadovoljavala, suviše je podsjećala na kijevsku epohu i na vijeće. U to doba posljednji vizantijski car pao je pobijeđen pod zidinama Konstantinopolja. Ivan III stupio je u brak sa Sofijom Paleolog, te se dvoglavi orao, prognan iz Konstantinopolja, pojavio na znamenjima moskovskih careva. Grčki monasi prorokovali su cijelom hrišćanskom Istoku da je čas osvete blizu i da će ona doći sa sjevera: vizantijsko sveštenstvo se, kao najgore od svih nesreća, bojalo pomoći Latinâ i uzdalo se samo u ruske careve. Upravo se tada ono s novom revnošću latilo vizantizovanja ruske države. Razumije se da je sveštenstvo željelo da organizuje Rusiju prema obrascu države Komnenâ i Paleologâ, pretvorivši je u državu, nijemu, poslušnu slijepoj vjeri, lišenu luče znanja, nad kojom bi se uzdizala figura cara, dok njega, iako obogotvorenog, obuzdava vlast crkve.
Oporavivši se malo-pomalo od razaranja koje su učinili Mongoli, ruski narod se našao licem u lice sa carem, sa neograničenom monarhijom, čiji je pritisak bio naročito nesnosan zahvaljujući uticaju koji je ova stekla u sjenci kanske vlasti. Car je uspio ujediniti veći dio udjela uključivši ih u svoju moskovsku baštinu. On je postao moćniji od svih drugih kneževa uzetih zajedno i od gradskog stanovništva. Čim bi pronašao zavjerenike, bilo da je riječ o kneževima ili gradovima, potčinjavao ih je svojoj vlasti s krvožednom okrutnošću. Novgorod se čvrsto držao, ali je naposljetku pao; veliko zvono koje je sazivalo narod na trg - takozvano vijećno zvono - prenijeto je kao trofej u Moskvu, u isti onaj grad koji su još tako nedavno prezirali žitelji Novgoroda. Novgorodski izaslanici su rekli Ivanu III: "Ti nam nalažeš da se prilagodimo moskovskim zakonima, ali mi ne znamo koji su ti moskovski zakoni, pouči nas kako da ih raspoznamo". Ivan IV nije zaboravio taj podsmijeh. Poslije pljačke Novgoroda, osvajanja Pskova i pokoravanja Tvera, ostali gradovi nijesu mogli ni da sanjaju o ozbiljnom otporu, utoliko prije što su već mnogo postradali od svekolikih najezdi bilo Mongola, bilo Poljaka, bilo Litvanaca. Vijeća su, jedno za drugim, zaćutala, u cijeloj državi zavladala je duboka tišina, carevi su postajali samodržavni, svemogući...
Vizantinstvo koje je sveštenstvo ulilo vlasti ostajalo je nekako na površini: kvarenje nije prodrlo u dubinske slojeve nacije. Ono nije odgovaralo ni nacionalnom karakteru naroda, pa čak ni vlastima. Vizantinstvo je starost, umor, ponizna pokornost agoniji; ruski narod je bio upropašćen, ponižen, nedostajalo mu je energije da nanovo stane na noge, ali bio je mlad i zapravo nije osjećao očajanje, prije bi se moglo reći da je otišao s bojnog polja, negoli da je bio pobijeđen; izgubivši svoja prava u gradovima, on ih je sačuvao u njedrima seoskih opština. Zar je mogao kao Karlo V živ da siđe u grob i da se zadovolji raskošnim, svečanim pogrebom po obredima vizantijske crkve?
Ta je istina toliko neosporna da se svaki energičan čovjek koji je zauzimao moskovski presto trudio da raskine tijesni obruč formalnosti koji je stezao njegovu vlast. Ivan IV, Boris Godunov, Dimitrije Samozvanac trudili su se prije Petra I da promijene sanjivu i tešku atmosferu Kremaljskog dvorca; oni su se i sami u njoj gušili. Vidjeli su da je u tome režimu praznih formalnosti i stvarnoga ropstva zemlja sve više padala u moralnom smislu, da ništa nije napredovalo, a da je lokalna administracija sve više opterećivala podanike bez ikakve koristi za državu. Vidjeli su da molitve moskovskog patrijarha i čudotvorne ikone sa Atonske gore nijesu dovoljne da ih otrgnu od iz te prevremene obamrlosti.
Ivan Grozni se usudio da sebi u pomoć pozove opštinske ustanove; on je u svoj zakonik unio izmjene u duhu starih sloboda: prepustio je sakupljanje poreza i cjelokupnu lokalnu upravu izbornim činovnicima, proširio je prava i obaveze suda prenijevši u njegovu nadležnost krivični postupak i zatražio da se stavljanje pod stražu vrši samo uz saglasnost toga suda. On je čak htio da ukine dužnost namjesnika u oblastima dajući im samoupravu pod rukovodstvom posebno ustanovljene skupštine. Ali opštinska sloboda kojoj su zadali udarac njegovi prethodnici nije se mogla preporoditi na poziv svemogućeg okrutnog cara. Sve njegove zamisli nailazile su na otpore i ostale su jalove - tolika je na kraju XVI vijeka bila dezorganizacija i sveopšta ravnodušnost. Pošto ga je očajanje dovelo do bijesa, pun mržnje i gađenja, Ivan je umnožio kazne koje su se odlikovale rafiniranom surovošću. "Ja nijesam Rus, ja sam Njemac" - rekao je on jednom svome juveliru, strancu porijeklom.
Boris Godunov je ozbiljno razmišljao o zbližavanju sa Evropom, o uvođenju zapadnih nauka i umjetnosti u Rusiju, o otvaranju škola; ali ovo posljednje naišlo je na odlučno protivljenje od strane sveštenstva. Ono se pokoravalo svemu, ali plašilo se prosvete čije vrelo nije bilo pravoslavlje. Nije lako bilo pozvati strance, jer su im baltički narodi zatvarali put u Rusiju. Moglo se pomisliti da su oni predosjećali kako će Rusija porobiti njihove potomke, te da su preotimali svaku luču svjetlosti koja bi sa Zapada krenula ka Moskoviji.
Ono za šta Boris nije imao smjelosti pokušao je učiniti Dimitrije Samozvanac. Budući čovjek obrazovan, prosvijećen, viteškog karaktera, on je zauzeo presto u ime legitimističkih principa koje su podržali Poljska i kozaci. Dimitrije je otvorenije od svoga prethodnika napao stare običaje i tromi način života u Rusiji. Nije krio ni svoj plan reformi, ni svoju naklonost prema poljskom načinu života i rimskoj crkvi.
Moskovski narod nahuškan od buntovnih bojara ustao je u ime pravoslavlja i narodnosti koji su bili ugroženi prodro je u dvorac, zvjerski ubio mladoga cara, narugao se tijelu, spalio ga i, nabivši top barutom, razvijao ga u vjetar.
Ti su događaji do krajnosti pojačali započeto previranje koje je sada izazvalo grčevitu aktivnost u cijeloj državi. Rusija se ustalasala od Kazanja do Neve i Poljske... Je li to bila nesvjesna težnja naroda da počne živjeti drugačije ili pak posljednji bljesak očajanja pred potpunu pasivnost, kada je prepustio vlastima da postupaju samovoljno sve do naših dana?...
Velika je bila pometnja i gnjev naroda, krv se lila na sve strane. Poslije Dimitrijeve smrti stvorili su drugoga pretendenta na presto, potom trećega... Jedan od njih bio je na nekoliko vrsta od Moskve u utvrđenom logoru[2], okružen slobodnim ruskim družinama, poljskom vojskom i kozacima. Oblasti su se laćale oružja, jedne - da bi stale u odbranu Moskve, druge - da bi pomogle pretendentima na presto; Kremaljski dvorac je bio prazan, nije bilo ni cara, ni stabilne vlade. Poljski kralj Zigmunt htio je da nametne Rusiji svoga sina Vladislava; sjever Rusije zaposjela je švedska vojska koja željela da na ruski presto ustoliči nekoga od svojih prinčeva; narod je odabrao kneževe Šujske, za koje oblasti nijesu htjele ni da čuju. Četiri godine trajao je interegnum, građanski rat, rat s Poljacima, kozacima i Šveđanima uz odsustvo bilo kakve vlasti. Narod je upotrijebio posljednje snage na zaštitu svoje političke nezavisnosti, bio je spreman da podnese svekolike žrtve. Donjogradski mesar Minjin i knez Požarski spasli su otadžbinu, ali spasli su je samo od stranaca. Umoran od smutnji, od pretendenata na presto, od rata, od pljački, narod je htio mir po svaku cijenu. I upravo tada je izvršen onaj žurni izbor: protivno svakom zakonu i bez saglasnosti naroda za cara cijele Rusije proglašen je mladi Romanov. Izbor je pao na njega, jer, zahvaljujući mladosti, nije ulivao podozrenje nijednoj partiji. To je bio izbor koji je diktirao premor.
Za vrijeme carevanja Romanovâ, sve do Petra I, pseudovizantijsko uređenje doživjelo je potpuni procvat: narod je, činilo se, umro, a ako je i davao znake života, onda je to bilo samo tako što je okupljao razbojničke bande koje su harale duž obala Samare i Volge. Glomazan mehanizam nevješte uprave gušio je narod; vlasti su bile svjesne sopstvene nesposobnosti i, budući da im je bilo teško prebroditi nastalo stanje a da ne uzmu Evropu za obrazac, dovodile su sebi u pomoć strance; pa i pored toga, zbog nekakve besmislene protivurječnosti, vlast je i dalje bila još jednako zatvorena u isključivoj nacionalnosti i gajila je divlju mržnju prema svakoj novini.
Da bi se zamislili moskovski običaji toga vremena, trebalo bi čitati priče Košihina, ruskog diplomate koji je krajem XVII vijeka pobjegao u Stokholm.[3] Nemoguće je ne ustuknuti sa zebnjom pred tom zagušljivom društvenom atmosferom, pred slikom tih običaja koji su bili tek neukusna parodija običaja Istočnog carstva. Gozbe, svečane povorke, večernje i dnevne liturgije, prijemi poslanika, presvlačenje po tri ili četiri puta dnevno - bilo je jedino zanimanje careva. Okruživala ih je oligarhija bez kulture i dostojanstva. Te gorde velmože koje su se hvalisale dužnostima svojih očeva tučene su korbačima u carskim konjušnicama, pa čak i bičevane na trgovima, a da to ni same nijesu smatrale uvredom. U tome zatucanom, tupom i ravnodušnom društvu nije se osjećalo ništa ljudsko. Moralo se izići iz toga stanja ili pak istruliti ne dočekavši zrelost.
Ali kako izići iz njega, odakle se nadati spasu? Nadati mu se od sveštenstva koje je tada dostiglo apogej veličine i uticaja, razumije se, nije se moglo. Narod je oborene glave stajao po strani - da nijesu možda progonjeni bojari bili kadri da mu pokažu put? Očigledno, ne; ali kada se pojavi neodložna potreba, uvijek se nađu sredstva za njeno zadovoljenje.
Revolucija koja je trebalo da spase Rusiju izišla je iz njedara samoga doma Romanovih, dotle ravnodušnog i neaktivnog.
Prije no što nastavimo, moramo dodirnuti jedno od najzamršenijih pitanja ruske istorije - razvoj kreposnog prava (kmetstva). Nikakva istorija - ni drevna, ni nova - ne poznaje ništa slično onome što se zbilo sa seljacima u Rusiji XVII stoljeća i što se konačno ustalilo u XVIII vijeku. Uz pomoć jednostavnih policijskih mjera i nezakonitih postupaka spahija koji su posjedovali naseljenu zemlju, zahvaljujući popustljivosti vlasti i inertnosti samih seljaka - od slobodnih ljudi, kakvi su bili, seljaci su sve više postajali vezani za zemlju (krepkie zemle), odnosno od nje neodvojiva svojina spahije. Izgledalo je da sve slobode čovjekovog prirodnog stanja, koje su dotle sačuvali Sloveni, moraju proći kroz strahovito iskušenje apsolutizma i samovolje da bi se opet osvajale u patnjama i revolucijama.
Dok su carevi potkopavali slobodu gradova i sela, seoska opština je ostajala nedirnuta. Kada je pak na nju došao red, uopšte nije teško postradala opština: postradao je seljak. Na početku XVII vijeka donijet je zakon cara Godunova koji mijenja i ograničava pravo seljaka da prelazi sa zemlje jednoga vlastelina na zemlju drugoga. Taj zakon nije čak ni stavljao pod sumnju seljačka prava na preseljenje i još manje - na ličnu slobodu: on se obrazlagao samo ekonomskim razlozima, potpuno valjanim sa gledišta vlasti. Seljaci su napuštali siromašne gospodare i bježali na zemlju bogatih posjednika; u plodnim oblastima bio je višak ljudi, dok je na neplodnoj zemlji nedostajalo ruku. Pored toga, car Godunov, vješt uzurpator prestola, koji je protiv sebe izazivao mržnju krupnih zemljoposjednika, ugađao je na taj način sitnima. To je bio prvi korak ka feudalnoj zavisnosti.
Uskoro je isti vladar izdao drugi zakon, gotovo nepojmljiv; da bi se učinio razumljivim, moramo reći da u davna vremena količina robova u Rusiji bila vrlo mala: to su bili ratni zarobljenici ili u stranim zemljama otkupljeni robovi (holopy), ili ljudi koji su se sami prodali u ropstvo zajedno sa svojim potomstvom (kabaljnye ljudi). Niko od njih nije imao ničeg zajedničkog ni sa seljakom koji je vezan za opštinu i koji obrađuje vlasteosku zemlju, ni sa slobodnim slugama bojara. Ovi posljednji, koje su često i u velikom broju otpuštale njihove gazde, razilazili su se na sve strane baveći se prosjačenjem i drumskim pljačkama ili priključujući se volškim razbojnicima i donskim kozacima koji su kod sebe krili sve lutalice i sve ljude sukobljene s društvom. Boris, koji je uvijek bio na oprezu, zazirao je od te vječno nezadovoljne i gladne mase ljudi; da bi stao na kraj takvome nepoželjnom stanju stvari i da bi se uvjerio da će ti ljudi biti siti za vrijeme gladi, te da se neće razbježati na sve strane, izdao je ukaz koji nalaže da sluge, pošto prožive određeno vrijeme kod svojih gospodara, postaju njihovi kreposni, da ih ne mogu napustiti, niti biti otpušteni. Na taj način su hiljade ljudi dopale ropstva, a da sami to gotovo nijesu ni primijetili. Pa ipak, broj napuštanja i bjekstava nije se smanjivao; teško bi bilo tačno odrediti koliko je vojnika taj zakon obezbijedio bandama Dimitrija, Gonsevskog, Žulkjevskog, hetmana Zaporožja i svim kondotjerima koji su pustošili Rusiju na početku XVII vijeka. Od doba Borisove vladavine pa do Katarine II prigušeno, tajno previranje podbunjivalo je narod po selima, te je i do danas u uspomenama živ Pugačovljev ustanak.
Svaki vlastelin igrao je ulogu velikoga kneza moskovskog u minijaturi; i isto kao što su gradovi izgubili svoje slobode oslonjene samo na nestabilne običaje, opština je, u svojoj borbi sa vlastelinom, bila pobijeđena principom vlasti i ličnoga načela, djelatnijim i egoističnijim no što je to ona bila. Carizam koji se i sam temeljio na neograničenoj vlasti iz nužde je morao ići na ruku vlasteli u njihovom nasrtaju na prava seljaka rastjerujući prirodne zaštitnike seljaštva - celovaljnike[4] i podržavajući vlastelina u svim njegovim sporovima sa seljakom. Ipak, zakon ništa nije izrikom propisivao i utvrđivao, na djelu su bile samo zloupotreba vlasti i pasivnost naroda.
Upravo je takvo bilo stanje stvari kada je, po ukazu Petra I, 1710. godine obavljen prvi popis stanovništva, koji je dao zakonski osnov svim čudovišnim zloupotrebama; i svoj blagoslov dao im je upravo veliki prosvjetitelj Rusije. Teško bi bilo odrediti razloge koji su ga podstakli na takvu mjeru. Da li je to bila greška, osveta ili pak nešto predodređeno odozgo? Ali kao što je Petar I predstavljao i carizam, i revoluciju, spahija je postao oličenje nepravedne vlasti i, u isto vrijeme, revolucionarni kvasac. Petar I je pokrenuo državu, a spahija će posredno ili neposredno tromu opštinu, tešku na pokret, dovesti do revolucije. Van svake sumnje, ta će se fermentirajuća materija na koncu razložiti, ali ne prije no što se odigra propast apsolutizma. Opština je dijete zemlje, uspavljuje čovjeka, prisvaja njegovu nezavisnost, ali ona nije u stanju ni da zaštiti sebe od samovolje, ni da oslobodi svoje ljude; da bi opstala, mora proći kroz revoluciju.
Sve opštinske slobode faktički su nestajale u sudaru sa jasno ispoljenom individualnošću moskovskih careva, ali, na sreću, njihovo je potomstvo dalo Petra - istinsko ovaploćenje revolucionarnog načela zapretenog u ruskom narodu. Petar I je bio, kako se izrazio jedan mladi istoričar[5], prva ruska ličnost koja se usudila da se stavi u nezavisan položaj. Sličnu ulogu igra danas rusko plemstvo: u odnosu na opštinu, ono predstavlja lično načelo, a otuda i opoziciju apsolutizmu.
Plemstvo neće skršiti opštinu, ono će je ugnjetavati dok ova ne ustane protiv njega. Opština koja je opstala tokom tolikih vjekova - nesalomiva je. Time što je Petar I konačno otrgao plemstvo od naroda i dodijelio mu strahovitu vlast nad seljacima, on je konačno usadio narodu duboki antagonizam kojeg ranije nije bilo, a ako i jeste, onda tek u neznatnoj mjeri. Taj će antagonizam dovesti do socijalne revolucije i u Zimskom dvorcu neće se naći bog koji bi od Rusije odvratio taj pehar sudbine.
(nastaviće se)
Hercen: O razvoju revolucionarnih ideja u Rusiji (I)
NAPOMENE
[1] Mnogo je bilo izrečenih mišljenja o tome kako su se Varjazi učvrstili u Rusiji, ali to je pitanje čisto istorijsko, koje nas malo zanima. Veliki je značaj Nestorove verzije u tome što pokazuje kako se u XII vijeku gledalo na najezdu Varjaga i, valja reći, jedino ona objašnjava stvarnu ulogu Normana.
[2] [Dimitrije Samozvanac II (tzv. "tušinski lopov") i, po svoj prilici, poljski kraljević Vladislav.]
[3] [U pitanju je G. K. Kotošihin.]
[4] [Lice pod zakletvom koje posreduje u lokalnim sudskim i policijskim poslovima.]
[5] [Misli se na K. D. Kavelina.]