Apsurdi i zverstva

Malo se koja teorijska studija čini aktuelnija za političku svakodnevicu Srbije od nedavno objavljenog Mita o nacijama Patrika Girija (Cenzura, 2007), upravo u kontekstu trenutnih pregovora o statusu Kosova, ali i sveukupnog nacionalizma, te etničkih i/ili istorijskih legitimacija zverstava koje krvavo crvenom farbaju poslednju deceniju 20. veka u Srbiji. Poznato delo istaknutog istoričara sa UCLA pogađa u samo središte ovdašnjih nadripolitičkih diskursića, koji manipulišu fenomenima nacije, teritorije i istorije.

Etnicitet je stvoren, i to je osnovna Girijeva premisa. Takva (za nacionalistički duh vremena, jeretička) pozicija nije usamljena u korpusu teorijske misli o nacijama. Ona je izdanak škole koje personifikuju (prevođeni) istoričari poput Erika Hobsbauma (Nacije i nacionalizam od 1780. ) i Benedikt Anderson (Nacija: zamišljena zajednica), koji raščaravaju mit o naciji i nacionalnom kao homogenom, monolitnom i nadistorijskom. To međutim ne znači da je etnicitet puka fikcija. Rečima vrsnog sociologa Vilijama Tomasa - ukoliko ljudi definišu situacije kao realne, one su realne po svojim posledicama. Dakle, i društveno iskomunicirane stvari postaju brutalno realne u konsekvencama. Međutim, spoznaja da su današnji uobičajeni stavovi o naciji više mitologija no realna istorijska istina, duboko je oslobađajuća.

Girijeva studija bavi se procesom etnogeneze. Ovaj proces, mitologizovan i zamagljen nacionalističkim interpretacijama, teorijska je podloga nacionalizama dvadesetog veka. Standardno tumačenje pretpostavlja da su «narodi Evrope određene, postojane i objektivno prepoznatljive kulturne jedinice, i da se međusobno razlikuju po veri, običajima i nacionalnom karakteru, koji su nedvosmisleni i nepromenljivi». Ovu premisu Giri vešto razbija kao pseudoistoriju - i to minucioznim dokazima i istorijskim analizama. Autorov argument glasi da nema ničeg posebno «drevnog» kod naroda Evrope - istorijsko pravo na suverenitet po etničkom ključu tvorevina je 19. veka. Međutim, osim istorijske/naučne istine, ulog je još veći. Jer, ova je pseudonaučna ideja u 20. veku milione ljudi oterala u smrt. Još jednu značajnu tvrdnju razara snaga Girijevog argumenta: mit o postojanju tzv. vremena primarne akvizicije, tj. vremena kada su jednom za svagda utvrđene geografske granice legitimnog posedovanja zemlje, dok su sve potonje seobe ili osvajanja nelegitimne. I danas je taj pseudomomenat temeljni princip rešavanja savremenih etničkih problema - od kosovskog nadalje. Zatim, Giri svedoči o činjenici da je podudarnost ranih srednjevekovnih i današnjih naroda takođe još jedan mit. Demonstracijom odsustva identifikacije elite i seljaka sa istim (etničkim) entitetom u srednjem veku, ukazuje na činjenicu da se porast nacionalizma po prvi put dešava tek u Pruskoj, kao odgovor na Napoleonova osvajanja.

S tim u vezi, eksplicitan je Giri: «Srbi koji su se pojavili na raspadnutim ostacima avarskog carstva nisu narod koji je poražen u bici na Kosovu 1389. godine, niti su to Srbi koje je Slobodan Milošević pozvao na nacionalno širenje». Linearna storija o narodima Evrope mitološka je poput priče o Prometeju ili Adamu. Ideja istorije savremenih nacionalista je statična: čvrsto se hvata za (jednako mitološki) trenutak prvobitne akvizicije - kada njihov narod pristiže među ruševine Rimskog carstva - i odatle se crpe legitimacije teritorijalnih agresija i nacionalni identiteti. Ovo je antiteza istorije, veli Giri. Nije reč o jednom primordijalnom trenu, već trajnom procesu i nepovratnim diskontinuitetima. Istina je puno kompleksnija, ali i realnija: međusobno veoma različite društvene i političke grupe prihvatale su i prihvataju pravo jednog pobednika da za njih stvori uverljivu zajedničku istoriju. I ovaj se scenario ponavlja. A adaptacije i manipulacije nasleđenim imenima (npr. Germani, Franci, Anglosaksonci) stvar su politike a ne realne društvene istorije.

Sama pretpostavka da su narodi homogen i objektivan fenomen je sociološki netačna, međutim, pred nama je sad i istorijska studija koja polazi od te činjenice. Moderna društva isuviše su heterogena - klasno, (sub)kulturno, profesionalno, regionalno, dobno, rodno - da bi se o njima, čiste savesti i iz dobre namere, govorilo kao o entitetu realnijem od lingvističkog. Girijeva studija svedoči da je (od)uvek tako bilo. Narodi su umnogome kompleksniji, fluidniji i dinamičniji entiteti. Njihova politička konstrukcija odigrana je nametanjem jedinstvenog književnog jezika, projektovanjem zajedničke istorije i sličnim političkim odlukama.

Nacije jesu politički izmišljene zajednice (a istorija je ružno poslužila toj svrsi), ali ih zbog toga ne treba smatrati nebitnim i fiktivnim danas. Međutim, istorijske istine su i snažna odbrana od nacionalističkih propagandi i mitova. Svaki naredni put kada političar posegne za argumentom nacije, valja mu podmetnuti Girijevo delo pod nos. Uostalom, zdrav razum takođe lako razotkriva nacionalna trabunjanja kao mitologije: Srbinu iz Bačke kulturološki je bliskiji njegov komšija Mađar od Srbina iz Pirota - isto kao što je dotičnom Piroćancu bliži njegov komšija Bugarin. Slično tome, panker iz Novog Sada lakše pronalazi zajednički jezik sa pankerom iz Londona nego sa (su)narodnjakom. Analognih primera je bezbroj. Mitovi, a ne istorijska istina, onaj su prevarni fluid koji nas vezuje za maglovite (id)entitete poput nacije. Realno, pojedinci i društvene grupe su dinamičnije i fluidnije od jedne uspešne fikcije devetnaestog veka. Ako želimo saznati genezu ove fikcije, valja potražiti ovu studiju.