4.7. SKVOTERSKI POKRET U BIVŠOJ JUGOSLAVIJI
Iako na prostorima bivše Jugoslavije neke forme skvotiranja, poput bespravnog useljenja i divljih naselja, postoje odavno, aktivističko skvotiranje se javlja tek početkom 1990-ih, sa raspadom SFRJ i povlačenjem JNA iz kasarni u zapadnim republikama. Prvi skvotovi se javljaju upravo u kasarnama koje se preuređuju u socijalne centre, i to u krajevima koji su najbliži Italiji, gde je takva praksa već decenijama prisutna.
4.7.1. Skvotiranje u Sloveniji
Najstariji i najveći skvot na područjima bivše Jugoslavije je nekadašnja kasarna JNA Metelkova [25] u Ljubljani koja je 1993. skvotirana i preuređena u ogroman alternativni kulturni centar. 1994. godine, u Mariboru bivša kasarna bivše JNA pretvorena je u socijalno kulturni centar Pekarna. Sredinom aprila 2006. stotinak ljudi je skvotiralo napuštenu fabriku Rog od 7000 m2 u centru Ljubljane, koja je pre toga 15 godina puštena da propada.
4.7.2. Skvotiranje u Hrvatskoj
U Hrvatskoj, najveći i najdugovečniji skvot je takođe bivša vojarna JNA Karlo Rojc [26] u centru Pule, površine oko 20.000 kvadratnih metara, koju od 1991. polako naseljavaju šarene skupine bendova, aktivista, umetnika, manjina, udruženja i pojedinaca koji tu nalaze mesto za rad, organizovanje, hakovanje – ukratko, autonomno područje za proizvodnju sopstvene kulture. U Zagrebu se skvotiranje javlja devedesetih kao reakcija na nedostatak prostora alternativne kulture te se kao mesta skvotiranja pojavljuju Kuglana, Taxi remont i Tvornica Jedinstvo, međutim nijedan od nabrojanih više ne postoji - što zbog upada policije, naci skinhedsa ili gradskih vlasti. Poslednji pokušaj skvotiranja u Zagrebu bila je Vila Kiseljak [27], kuća na obodu grada.
4.7.3. Skvotiranje u Bosni i Hercegovini
U Mostaru je 1990-ih omladina skvotirala ratom razrušenu zgradu doma kulture Abrašević, koja je kasnije renovirana, legalizovana i pretvorena u OKC Abrašević, koji je danas centar alternativnih kulturnih dešavanja. Takođe je postojala 1999. inicijativa sarajevske omladine za pretvaranje dela kasarne Maršal Tito u kulturni centar, koja je ostala neostvarena zbog “agresivnog nerazumjevanja” Univerziteta u Sarajevu, pravnog vlasnika kasarne. U Sarajevu je 2004. umetnička družina zauzela tri prazne barake koje su preuredili u umetnički skvot "Barake", koji je trajao oko godinu dana, dok nije srušen.
4.7.4. Skvotiranje u Srbiji
Skvotiranje kao vid aktivizma se javlja u Srbiji početkom 2000-tih, najviše posredstvom interneta i iskustava mladih koji su bili u skvotovima u Hrvatskoj i Zapadnoj Evropi. U Beogradu nastaje nekoliko javnih skvotova koji su služili kao kulturni centri. Jedan za drugim javljaju se Rebel House, AKC Akcija i KUDRUC.
O skvotiranju u Makedoniji i Crnoj Gori nisam uspeo pronaći nikakve podatke.
4.8. SKVOTERSKI POKRET U SRBIJI
U našoj zemlji je do nedavno bilo uobičajeno, da svako ima krov nad glavom, ali se u vremenu “tranzicije” gradi sve manje društvenih stanova, pa je sve više ljudi primorano da žive kao podstanari. Pored toga, u Srbiji se nalazi hiljade izbeglica i prisilno raseljenih lica. Tu je, takođe, i na hiljade Roma koji žive u divljim naseljima od kartona i šper-ploče. Samo u Beogradu je do sada registrovano preko 1200 beskućnika i pored mnogobrojnih praznih objekata u vlasništvu državnih organa. “Nedostatak prostora hronična je stvar u Srbiji: žrtvama nasilja nedostaju bezbedni prostori, muzičarima prostori za probe, mladima prostor slobodan od roditeljskih očiju i ušiju, ljubiteljima pasa prostor za istrčavanje njihovih ljubimaca. Istovremeno, malo gde ima toliko prostora koji je napušten. A potreba za prostorom ovde se retko artikuliše u jasnu akciju.” [28]
Neke neke forme skvotiranja, poput bespravnog useljenja i divljih naselja, su odavno prisutne u Srbiji. Neretko se u stanove sa nerešenim pitanjem vlasništva useljavaju izbeglice [29], Romi, beskućnici, socijalno ugroženi, pa i policajci, koji po službenoj dužnosti prvi saznaju kada premine vlasnik stana bez naslednika. Ipak, bespravno useljenje se nikada nije razvilo u društveni pokret, već je svaki akter zaposedanja (odnosno skvoter) težio da se o tome mnogo javno ne govori. Postoje takođe i skvotirane bašte koje su duboko ukorenjen narodni običaj. Najčešće osobe koje žive u prizemljima zgrada uređuju deo zemlje ispod svog prozora, a na predgrađima često uzgajaju i povrće. Postoji i primer “vikendaškog” skvotiranja, kada ljudi koji žive u gradu zauzmu komad zemlje izvan grada, na kom sagrade kolibu i često provode vreme (npr. penzioneri iz miljakovačke šume, sa velikog ratnog ostrva, itd.). Skvotiranje kao vid aktivizma se javlja u Srbiji početkom 2000-tih, najviše posredstvom interneta i iskustava mladih koji su bili u skvotovima u Hrvatskoj i Zapadnoj Evropi.
4.8.1. Preteče
Prema neproverenim kazivanjima, u Beogradu je 1997/1998. postojao skvot pored studentskog doma Penezić, koji je policija, nakon nekoliko upada, ubrzo zatvorila. U njemu su uglavnom boravili lokalni pankeri. Takođe, u Subotici je postojala pank kuća. Pank kuća nije skvot, jer je u privatnom vlasništvu, ali je ipak na neki način javna, jer dosta ljudi prolazi i besplatno prenoći. U Subotici je to bila kuća jednog lokalnog pankera, u koju je često upadala policija. Kuća je bila na lošem glasu zbog česte upotrebe teških droga. Tamo je uglavnom odlazila pank ekipa, a nekoliko budućih beogradskih skvotera je boravilo tamo. Priča se da mu je na kraju država oduzela kuću zbog ne plaćanja kirije.
U Resniku je zime 2002/2003. postojao Socijalni centar Južnog Beograda ili jednostavno Prostor. Ni ovo nije bio skvot, jer je prostor bio zakupljen a ne zauzet, ali ipak je po funkciji dosta blizak skvotovima na zapadu, a pogotovo socijalnim centrima u Italiji. Prostor je iznajmila ekipa iz kraja da bi imali gde da provode vreme preko zime, i plaćalo ga je zajedno oko 30 ljudi. Prostorom su zajednički upravljali i dogovarali se oko dešavanja. Postojao je i kulturni program koji je uključivao prikazivanje filmova i koncerata, tribine, diskusije, organizovanje žurki… Dolazilo je omladine iz okolnih krajeva: Miljakovca, Jajinaca, Rakovice, Vidikovca, Banovog Brda, Ripnja, Prnjavora i ostalih delova Beograda. Dobar deo ekipe kasnije učestvuje u stvaranju Kudruca.
4.8.2. Aktivističko skvotiranje
Skvotiranje u Beogradu [30] se, kao vid aktivizma, javlja u Beogradu početkom 2000-tih i u gradu nastaje nekoliko javnih skvotova koji su služili kao kulturni centri. Rebel House (Pobunjena kuća) je skvot koji se nalazio u Dobračinoj ulici, nedaleko od Trga Republike u Beogradu, a trajao je nekoliko meseci, od jeseni 2003. do početka 2004. i često se navodi kao prvi beogradski skvot. Posle nekoliko inicijativa i akcija, dolaskom zime su se u skvot uselili narkomani, pa se stanari iseljavaju iz skvota, a narkomane ubrzo posle toga izbacuje policija. Kuća u Proleterskih brigada (kako su je skvoteri zvali) bila je skvotirana kratko vreme pre ubistva Zorana Đinđića, a nalazila se u Krunskoj ulici preko puta sedišta Demokratske stranke. Taman kada je skvot trebalo da zaživi, posle ubistva premijera je zavedeno vanredno stanje i preko puta kuće se pojavljuju ljudi naoružani dugim cevima, pa skvoteri napuštaju mesto kao rizično. AKC Akcija je bila kratkotrajni autonomni i alternativni kulturni centar ispod Brankovog mosta u Beogradu skvotiran krajem 2003. Nakon kontaktiranja opštine Stari grad sa projektom legalnog pretvaranja opštinskog praznog prostora (oko 1500m²) u kulturni centar, odgovoreno je pečaćenjem prostora i pretnjom zatvora, pa je početkom 2004. skvot napušten. Napušteni bugarski konzulat se nalazi u Hilandarskoj ulici, i bio je nakratko skvotiran kao mesto za život, krajem 2003. i početkom 2004. od strane Rebel Mausa, koji je tu uhapšen zbog posedovanja veće količine marihuane. KUDRUC je bio je bio autonomni prostor omladinske potkulture u ulici Kralja Milutina 18 na Slaviji, nastao skvotiranjem jula 2004. Posle više od godinu dana postojanja, skvot je, bez nekog posebnog razloga, napušten. Posle Kudruca, hip-hop ekipa iz Crnog bloka počinje da sređuje napušteni prostor na Adi Safari, koji su nazvali Enterprajz 2068. I pored nekoliko dešavanja tamo, objekat je još uvek van upotrebe. BIGZ je bilo veliko izdavačko grafičko preduzeće, u čijoj zgradi preko puta beogradskog sajma od nedavno iznajmljuju prostorije mnogi beogradski stvaraoci. Tu se nalazi mnoštvo ateljea, muzičkih studija za probe i raznih prostora. AP13 je bio autonomni prostor u BIGZ-u, koji je bio blisko povezan sa skvoterskim pokretom. U prostoru je bio otvoren infošop, često su se održavale svirke, benefit žurke, akcije hrana ne oružje i slično.
Trenutno se u Babušnici nalazi skvot koji drži pank ekipa i u koji svraćaju bendovi, koji imaju svirke u Nišu i okolini, na prenoćište, a tokom leta je postojao i skvot u Novom Pazaru.
Skvoteri najčepće letuju u divljim kampovima, a na crnogorskom primorju su najpoznatiji: tvrđava Arza na Žanjicama u Bokeljskom zalivu, Kamenovo kod Budve, Zagrađe kod Sutomora, ušće reke Bojane, itd. koje većinom posećuju mladi umetnici, pesnici, filozofi, cirkusanti, žongleri, muzičari i ini. Prethodnih godina je, za vreme trajanja muzičkog festivala Exit, takođe bio popularan divlji kamp na obali Dunava, poznatiji kao kontrakamp.
4.8.3. Romi skvoteri
Romi, po pravilu, skvotiraju za život, jer ih je “muka naterala”. Iako često zauzimaju napuštene prostore, ipak nisu deo šireg skvoterskog pokreta, zbog mnogih razloga među koje spadaju: kulturološke razlike, nedostatak informacija, nezainteresovanost, itd. Romi useljene prostore najčešće napuštaju bez ikakvog otpora jer nemaju svest o tome da, kao i svi ljudi, imaju pravo na pristojan smeštaj. Međutim, neki od njih koji su dolazili u kontakt sa beogradskim skvoterima su počeli sebe takođe nazivati skvoterima. Romi skvoteri iz komšiluka Kudruca trenutno žive u zauzetoj kući na Voždovcu, pored Fakulteta političkih nauka. Ipak, Romi najčešće žive po divljim naseljima, od kojih je verovatno svima najpoznatije ono preko puta Sava centra. Mnogi Romi se takođe bave reciklažom kartona, stakla, metala, starih stvari i slično. Nasuprot duboko uvreženoj predrasudi da oni prljaju grad, oni ga čiste. Veliki broj Roma radi u gradskoj čistoći, dok se mnogi drugi bave reciklažom i obavljaju onaj posao koji drugde obavlja država. Oni prljaju samo svoja naselja, u koja privremeno skladište velike količine otpada, jer im nedostaju skladišta, kao i šira društvena podrška za vid alternativne službe reciklaže koju obavljaju.
[25] - Više o Metelkovoj pod tačkom 5.17.
[26] - Više o Rojcu pod tačkom 5.11.
[27] - Više o Vili Kiseljak pod tačkom 5.24.
[28] - Prostor u-lice, članak iz Danasa.
[29] - Pogledati http://www.mediaclub.cg.yu/dnevnevijesti/arhiva...
[30] - Za više informacija pogledati poglavlje o poznatim skvotovima: Rebel Mouse, AKC Akcija i KUDRUC.
[Nastavak za sedam dana: SKVOTERSKI POKRET U BRAZILU + SAD]