2.3. TEORIJA PRIVREMENIH AUTONOMNIH ZONA HAKIMA BEJA
Hakim Bej (rođen kao Peter Lamborn Wilson u Njujorku 1945) je politički publicista, pisac i pesnik, i urednik izdavačke kuće Autonomedia iz Njujorka. Najpoznatiji je po svom teoretskom konceptu privremenih autonomnih zona (eng. Temporary Autonomous Zones, skraćeno TAZ), izloženom u knjizi "TAZ: Privremena autonomna zona, ontološka anarhija, poetski terorizam", koju je kod nas objavio Centar za savremenu umetnost, Beograd. Teorija TAZ je zasnovana na piratskim utopijama, a snažno je uticala na savremeni skvoterski pokret i pokret slobodnih žurki 1990-ih.
Bej identifikuje proces “mapiranja zemlje” koji je završen krajem 19. veka, kada je i poslednji komadić planete zauzet od strane nacionalnih država i pita se: “Jesmo li mi koji živimo u sadašnjosti osuđeni na to da nikad ne okusimo autonomiju, da nikad ne stanemo na komadić zemlje kojim vlada jedino sloboda?”. On ipak nalazi da nije sve tako crno i da su slobodni odnosi, bez vlasti, itekako prisutni u svakodnevnom životu, a mogu biti i još prisutniji ukoliko se budemo svesno trudili da ih razvijamo. Njegov glavni motiv za uspostavljanje privremenih autonomnih zona je pretpostavljena nemogućnost uspostavljanja trajnih autonomnih zona (tj. potpuno slobodnog društva) zbog sledećih razloga. Prvo, jer ne želi čekati utopiju koja bi mogla biti ostvarena tek u dalekoj budućnosti: “reći da nećemo biti slobodni dok svi nisu slobodni znači ... unapred se odrediti kao gubitnik”. Drugi razlog je njegovo nepoverenje u Revoluciju (sa velikim R) pošto ni jednom dosadašnjom revolucijom nije uspostavljeno slobodno društvo: “Ova vizija zaživi samo u trenutku pobune, ali čim revolucija pobedi i država se vrati, san i ideal su već napušteni.” On se zato okreće pobuni (insurekciji) koja je ujedno i sredstvo i cilj - živeti što slobodnije – i tako ukida protivrečnost između dalekog cilja i zaobilaznih puteva za njegovo ostvarenje, karakterističnu za utopije 19. i prve polovine 20. veka. Za razliku od Revolucije koja teži trajnom stanju, pobuna je privremena i predstavlja vrhunac iskustva izvan standarda svakodnevne svesti, pa “takvi intenzivni momenti daju oblik i značenje životu kao celini”. Kao nama blizak primer ove tvrdnje, možemo navesti studentske demonstracije 1996/1997 koje su poprimile formu tromesečnog uličnog karnevala. Treći i poslednji Bejev razlog su trenutne istorijske okolnosti u kojima bi svaki direktan sukob sa državom bio poguban: “Apsolutno ništa, osim beskorisnog mučeništva, ne može proisteći iz takvog direktnog sudara”.
Karakteristike privremenih autonomnih zona (TAZ):
- privremenost tj. činjenica da se ne insistira na trajnosti po svaku cenu. Hakim Bej kaže: “TAZ je kao ustanak koji ne udara direktno na državu, gerilska operacija koja oslobađa područje (zemlje, vremena, mašte) a zatim se raspršuje kako bi se ponovo uspostavio drugde pre nego što ga država uspe razbiti”.
- relativna nevidljivost. Pošto je moderna država, smatra Bej, zainteresovana prvenstveno za simulaciju, a tek potom za suštinu, mnogi su TAZ-ovi opstali dugo vremena jednostavno zato što nisu pobudili pažnju spektakla [5], što ih nije bilo moguće definisati u njegovim terminima: “Možda su neki mali TAZ-ovi potrajali i ceo životni vek svojih učesnika jer su prošli nezapaženi, jer se nikad nisu susreli sa agentima spektakla, nikada se nisu pojavili izvan sveta stvarnog života, nevidljivog agentima simulacije”.
- mrežna struktura. Bej definiše mrežu kao “totalitet svih informacija i komunikacijskog protoka”. Neki od tih protoka su ograničeni na razne elite, što mreži daje hijerarhijski aspekt, pa se unutar mreže razvijaju i kontra-mreže, koje Bej još naziva i “web” tj. “niti” (za razliku od “network” mreže), koje su otvorene i horizontalne, a povremeno se koriste za ilegalne, pobunjeničke aktivnosti. Pod mrežom ne misli samo na internet, već i na informacije koje se prenose usmeno, pismeno, itd. Pošto TAZ-ovi stalno nestaju i opet se javljaju na drugom mestu, mreže informacija su od presudnog značaja za njihov kontinuitet.
- odbacivanje nukleusne porodice. Nasuprot porodici koja je zatvorena genetikom, obeležena muškarčevim posedovanjem žene i hijerarhijom, Bej se zalaže za paleolitsku hordu koja se konstituiše kao grupa afiniteta. Bej ovde nalazi inspiraciju u kineskom Tongu, u koje učestvuju ljudi zajedničkih interesovanja po principu uzajamne pomoći, koji preporučuje za sve marginalizovane grupa, posebno one koje “radosno uključuju ilegalnost (uživaoci marihuane, seksualni jeretici, pobunjenici) ili radikalnu neobičnost (nudisti, pagani, postavangardni umetnici)”.
- muzika kao organizacioni princip tj. festivalski duh, jer TAZ je pre svega festival (žurka, svirka, svetkovina) koji muzikom slavi radost života naspram mrtvila i sivila birokratije i njenih statuta i zakona.
Što se tiče vremenskog trajanja i prostorne veličine TAZ-a, tu ne postoje nikakva striktna ograničenja. Veličina TAZ-a nije bitna već spontanost i neposredni međuljudki odnosi.
Teorija Hakima Beja je bitna za izučavanje skvoterskog pokreta zbog sličnosti organizacijskih načela TAZ-a i skvotova, koji predstavljaju verovatno jedan od najtrajnijih oblika TAZ-ova danas, barem u razvijenim industrijskim zemljama. Skvotovi su privremeni, pa se nakon iseljenja jednog skvota jednostavno sele negde drugde, a zahvaljujući svojoj mrežnoj strukturi (koja postoji putem usmene predaje, fanzina, internet sajtova, mejling listi…) uspevaju opstati kao društveni pokret. Pored privremenosti i mrežne strukture, skvotovi dele sa TAZ-om i to što nastaju i funkcionišu kao grupe afiniteta, koje funkcionišu više kao horda nego nukleusna porodica. Takođe se može reći da je muzika organizaciono načelo velikog broja skvotova, jer najveći broj ljudi upravo na koncertima, žurkama i sličnim “dionizijskim” dešavanjima dolazi u dodir sa skvotovima.
[5] - Spektakl je pojam koji je u teoriju uneo situacionista Gi Debor, objavljivanjem svoje knjige “Društvo spektakla” 1966. godine. Hakim Bej naziva sebe “postsituacionističkim anarhistom”.
[Nastavak za sedam dana: AUTONOMNI POKRETI]