2.2. TIPOLOGIJA SKVOTIRANJA HANSA PRUIJTA
Hans Pruijt je profesor na Fakultetu društenih nauka u Roterdamu, a glavno polje istraživanja su mu urbani društveni pokreti. Inače, jedan je od retkih naučnika u svetu, koji se iz sociološke perspektive bave skvotiranjem kao osnovnim poljem interesovanja.
Pruijt definiše skvotiranje kao korišćenje, odnosno življenje, u zgradi bez pristanka vlasnika. On na osnovu mnogih karakteristika, kao što su svojstva aktera (njihovi ciljevi i motivi, klasna pripadnost, porodična situacija i slično), vrstu građevina koje zauzimaju, objašnjenja koja akteri koriste da bi opravdali skvotiranje, način organizacije skvoterskih zajednica, zahteve koje postavljaju društvu i institucijama, način na koji se brane, veze sa društvenim pokretima i političkim organizacijama i slično, razvija tipologiju od 5 osnovih vrsta (tj. konfiguracija, kako ih sam naziva) skvotiranja u zapadnoj Evropi. Vrste skvotiranja su sledeće:
- Skvotiranje izazvano stambenom nestašicom (deprivation based squatting), na koje se iz nužde odvažuju stambeno ugroženi (beskućnici, podstanari, itd.), koji nemaju mnogo izbora.
- Skvotiranje kao alternativno stanovanje (squatting as an alternative housing strategy), radi života u zajednici, komuni i slično, umesto u uobičajenoj porodici.
- Konzervacijsko skvotiranje (conservational squatting), radi očuvanja istorijskih građevina odnosno sprečavanja od rušenja.
- Preduzetno skvotiranje (entrepreneurial squatting), radi otvaranja kulturnih i društvenih centara i drugih mesta od javnog značaja.
- Političko skvotiranje (political squatting), zarad iskazivanja političkog stava o prirodi svojine i društva i stvaranja autonomnih prostora.
Ponekad se navodi i turističko skvotiranje, koje je bilo rasprostranjeno u Amsterdamu tokom 1970-ih, od strane turista koji su dolazili preko leta i privremeno koristili prazne prostore ne plaćajući prenoćište.
2.2.1. Skvotiranje izazvano stambenom nestašicom
Skvotiranje izazvano stambenom nestašicom predstavlja najstariji oblik skvotiranja. U Srbiji je ova vrsta skvotiranja odavno poznata pod nazivom bespravno useljenje. Na njega se odvažuju siromašni ljudi suočeni sa “ozbiljnom stambenom deprivacijom”, koja predstavlja više od potrebe za stambenim prostorom, jer je reč o ljudima koji “jedva da imaju neku drugu mogućnost osim života u skloništu za beskućnike”.[2] Tipičan primer ove vrste skvotiranja je porodični skvoterski pokret u Velikoj Britaniji krajem 1960-ih. Od druge polovine 1970-ih je ova vrsta skvotiranja je u Evropi sve manje rasprostranjena među domaćim stanovništvom, a sve više među emigrantima.
Organizacija i mobilizacija: Ova vrsta skvotiranja je obeležena podelom na skvotere aktiviste, koji zauzimaju zgrade i obične skvotere koji u njima žive, jer je “socijalni kapital” stambeno ugroženih najčešće toliko nizak da se teško mogu sami uspešno upustiti u akcije skvotiranja.
Tipovi zgrada: Najpogodnije zgrade za useljenje su one čiji vlasnici imaju moralnu obavezu da pomažu ugroženima i koji bi bili osramoćeni da se upuste u nasilno iseljenje (npr. nekretnine u vlasništvu crkve ili države). Idealne mete su zgrade ostavljene da propadaju iz razloga koje je nemoguće opravdati ili objasniti. Što su zgrade u boljem stanju, to je veća sramota po vlasnike što su ih ostavili napuštene.
Opravdanje: Najčešće opravdanje za bespravno useljenje je bezosećajnost birokrata i političara i težak egzistencijalni položaj ljudi koji zbog neposredne pretnje beskućništva nemaju drugog izbora osim useljenja napuštenih zgrada.
Zahtevi: Skvoteri traže pomoć u vidu pristojanog smeštaja ili barem privremenog iznajmljivanja jeftinog stambenog prostora. Kod ove vrste skvotiranja ne postoji preveliko interesovanje za politička pitanja, već je to spontani protest protiv nepravedne situacije u kojoj su se našli.
Rezultati: Ova vrsta skvotiranja se često završava kooptacijom ili legalizacijom. Tako su neke skvoterske organizacije u Britaniji, proizašle iz porodičnog skvoterskog pokreta s kraja 1960-ih, u dogovoru sa lokalnim vlastima pretvoriene u agencije za kratkoročno iznajmljivanje nekretnina u javnom vlasništvu, što se nazivalo licenciranim skvotiranjem.
2.2.2 Skvotiranje kao alternativno stanovanje
Ova vrsta skvotiranja predstavlja nešto noviju pojavu, i u poređenju sa prethodnom, uključuje znatno širi spektar aktera.
Akteri: oni koje društvo ne smatra ugroženima zato što ne žive u braku ili nemaju dece, ili zato što su mladi i visoko obrazovani; pojedinci koji pre useljenja u skvot nisu bili beskućnici već su živeli u iznajmljenim sobama i domovima; oni koji žele živeti zadružno a ne mogu naći legalan smeštaj koji bi im to omogućio; pobornici uradi sam (do it yourself, skraćeno DIY) filozofije koji bi radije stvorili sami svoj dom nego provodili mnogo sati na poslu radi plaćanja stanarine; pripadnici marginalizovanih grupa ili osobe drugačijeg životnog stila; pojedinci koji potiču iz porodica srednje klase ali su mobilni prema dole, jer su odlučili da se posvete aktivnostima koje donose male finansijske koristi (npr. umetnici i muzičari), itd.
Opravdanje: Manjak stambenog prostora nije glavni razlog za opravdanje ove vrste skvotiranja. Ovi skvoteri ne žele da se na njih gleda kao na ugrožene, već ponosno ističu činjenicu da su svojim delanjem zapuštenu nekretninu pretvorili u stambeni prostor, povećavši tako ukupnu količinu društveno raspoloživog stambenog prostora.
Zahtevi: Od vlasti traže jedino da ih ostave na miru, tj. da ih ne iseljavaju iz prostora koji su zauzeli.
Tipovi zgrada: Preferira se zauzimanje zapuštenih zgrada jer njihovim renoviranjem pokazuju da povećavaju ukupnu količinu stambenog prostora, a ne da žele uzeti neki već useljiv. Zgrade pogodne za zauzimanje variraju od prostora koji nikad nisu bili namenjeni stanovanju (poslovnih, industrijskih i slično) do onih koji jesu ali su daleko ispod standarda koji bi dopuštao njihovo iznajmljivanje kao stambenih prostora.
Organizacija: Podela na aktiviste i stanovnike je manje naglašena ili uopšte ne postoji. Ovi skvoteri uglavnom poseduju socijalni kapital koji im omogućuje da sami organizuju akcije skvotiranja i da se sami nose sa vlastima. Njihovu organizaciju karakteriše više samoorganizacije a manje hijerarhije.
Rezultati: Glavni rezultat postignut ovom vrstom skvotiranja je što je velikom broju ljudi u jednom periodu života omogućen besplatan stambeni prostor. U Amsterdamu je tokom 1981. godine 9000 ljudi živelo u skvotovima (Van der Raad, 1981), a procenjuje se da je između 1965. i 1999. u Holandiji oko 50 000 ljudi u jednom periodu svog života živelo u skvotu (Duienvoorden, 2000). Pored toga, neki skvotovi se legalizuju. Na primer, gradska vlada Amsterdama je otkupila oko 200 zgrada koje su bile zauzete od strane skvotera (Duienvoorden, 2000) a većinu tih stanova vlasti su predale ustanovljenim stanarskim udruženjima za upravljanje nekretnimama. Ipak, legalizacija nekima predstavlja problem zato što skvotiranju oduzima subverzivnu komponentu nepristajanja na dati društveni sistem, a takođe, za one sa jako niskim prihodima plaćanje troškova za održavanje zgrada kao i drugih komunalija može predstavljati ozbiljnu prepreku. Zato se neretko javljaju otpori legalizaciji čak i kad za to postoji prilika.
2.2.3. Konzervacijsko skvotiranje
Konzervacijsko skvotiranje je najčešće taktika kojom se pokušavaju sprečiti promene u urbanom okruženju, kao što su izgradnja auto-puteva ili poslovnih prostora. Pošto planirane promene najčešće rezultiraju ispražnjenim zgradama određenim za rušenje, grupe koje se protive promenama se služe skvotiranjem kao sredstvom. Skvoteri koji su nastanili ove zgrade će biti dodatno zainteresovani da spreče planirane promene jer one znače i nestanak njihovih domova. U naseljima koja se nalaze pod pretnjom promene izgleda naselja, često dolazi do saveza između skvotera i drugih stanovnika koji se protive gentrifikaciji i dele isti interes za očuvanje svog kraja. Ovakvi savezi se mogu proširiti i na pitanja kvaliteta života u naselju, javnih usluga, itd. Veliki talasi skvotiranja u Amsterdamu u Berlinu su započeli konzervacijskim skvotiranjem.
Vrsta zgrada: Zgrade ispražnjene za rušenje.
Opravdanje: Protivljenje tehnokratskom prostornom planiranju, gentrifikaciji, japifikaciji i uništenju životne sredine.
Zahtevi: Da se odustane od planiranih promena u naselju.
Rezultati: Urbani planeri ponekad odustanu od svojih zamisli.
2.2.4. Preduzetno skvotiranje
Ovim prostorima stanovanje nije primarna funkcija, već bi trebali pružati razne kulturne i društvene sadržaje otvorene široj javnosti. Primeri su brojni socijalni centri u kojima se nalaze besplatne radnje, javne kuhinje, skvoterski barovi, alternativne biblioteke, radionice za popravku bicikla, štamparije, bioskopi, pozorišta, računarski centri sa slobodnim softverom, prostori za svirke i probe bendova, umetničke galerije, pravna savetovališta za emigrante, ženski centri itd. Preduzetno skvotiranje pruža mogućnost uspostavljanja prostora od javnog značaja bez velikih sredstava i iscrpljujuće borbe sa birokratijom.
Tip zgrada: Zauzimaju se prostori koji nikada nisu bili namenjeni stanovanju – od malih poslovnih prostora do velikih tržnih centara, kasarni, fabrika, skladišta, luka, pa i crkvi. Često isti prostor kombinuje funkcije stanovanja i socijalnog centra.
Opravdanje: Ova vrsta skvotiranja se najčešće opravdava isticanjem značaja socijalnog centra za društveni i kulturni život šire zajednice i sredine u kojoj se nalazi.
Zahtevi: Da ih ostave na miru ili čak da im pomognu.
Rezultati: Obično represija ili legalizacija. Jedan od specifičnih problema je očuvanje identiteta nakon legalizacije.
2.2.5. Političko skvotiranje
Pruijt ovu vrstu skvotiranja naziva političkim jer su u njega uključeni radikalni politički aktivisti kojima skvotiranje pruža mogućnost za konfrontaciju i odmeravanje snaga sa državom. Politički skvoteri se često upuštaju u odbanu zgrada čak i kada za to nepostoje nikakvi realni izgledi.
Organizacija: Organizaciju političkih skvotera karakteristiše podela na avangardu i sledbenike [3] – oni pokušavaju da izgrade stabilne strukture unutar pokreta kako bi stvorili organizovanu snagu koja bi u svakom trenutku bila spremna na odbranu skvotova i sukobe sa policijom i neo-nacistima. Isprva su drugi skvoteri koji nisu delili njihove stavove akcijali sa njima iz solidarnosti, ali se vremenom jaz između njih povećavao. Politički skvoteri su smatrali da drugi skvoteri deluju bez jasne političke vizije ili su jedino zainteresovani za sopstvene male projekte, dok su se ostali skvoteri osećali kao masa za proteste koje politički skvoteri koriste za svoje svrhe. Naročito, većini skvotera nije odgovarala njihova gotovo paramilitarna organizacija i stalno provociranje sukoba s policijom. U Amsterdamu su ove nesuglasice sredinom 1980-ih kulminirale fizičkim obračunima.
Politički skvoteri su najčešće pripadnici radikalnih levičarskih grupa (npr. Lotta Continua u Italiji i spontisti u Nemačkoj). Talas političkog skvotiranja 1970-ih u Nemačkoj je započeo, prema Pruijtu, nakon što su politički aktivisti shvatili da ne mogu mnogo učiniti u sferi proizvodnje (zauzimanjem fabrika) pa su se prebacili u sferu potrošnje, u naselja radničke klase.
Vrsta zgrada: Gotovo sve zgrade dolaze u obzir.
Opravdanje: Raskrinkavanje licemerja političara, a posebno socijaldemokrata i pro-reformskih levičara kao izdajica klasne borbe. [4]
Zahtevi: Ukidanje države i stvaranje novog društva.
Pruijtovu tipologiju skvotiranja bih još dopunio jednostavnom tipologijom skvotera na:
- Skvotere koji sebe ne nazivaju skvoterima (milioni ljudi koji bespravno useljavaju širom sveta).
- Skvotere koji sebe nazivaju skvoterima (samosvesni skvoteri, skvoteri aktivisti), koji su, po pravilu, pripadnici skvoterskog pokreta.
[2] - Citirano prema Hans Pruijt, Squatting in Europe.
[3] - Iako ovo obeležje nedostaje nekim skvoterskim grupama, poput autonomnih iz Nemačke.
[4] - Prema konceptu klasne borbe, društvo je antagonistički podeljeno na dve klase, bogate i siromašne, među kojima postoji samo borba. Među reformistima je popularniji koncept socijalnog dijaloga, koji podrazumeva dijalog između klasa.
[Nastavak za sedam dana: 2.3. TEORIJA PRIVREMENIH AUTONOMNIH ZONA HAKIMA BEJA]