Prevođenje kao oblikovanje zajednice

Boris Buden, Vavilonska jama, Fabrika knjiga, Beograd, 2007.

U biblijskoj priči o Vavilonskoj kuli pometnja među jezicima predstavljena je kao posledica ljudske oholosti, a nastanak mnoštva jezika shvaćen je pre svega kao prokletstvo i božija kazna. Boris Buden, međutim, pozivajući se na ovu priču u naslovu i uvodnim stranicama svoje knjige posvećene političkim i kulturnim aspektima prevođenja, upućuje na neke kasnije interpretacije u kojima se ova pometnja vidi kao pozitivna - ona je preduslov formiranja nacije i nacionalnog identiteta, drugim rečima, generator okupljanja ljudi u političke i državne zajednice. Pitanje o pozitivnosti ili negativnosti jezičkog mnoštva autor povezuje sa mestom i ulogom prevođenja u savremenoj Evropi, pozivajući se na Balibara koji Evropu ne vidi kao zajednicu sa dominacijom jednog jezika (njegov zaključak je da nijedan od postojećih evropskih jezika ne može da preuzme ulogu "jezika Evrope"), a njenu budućnost ne vidi u jezičkoj ili rasnoj, već u prevodilačkoj zajednici. Na taj način, kultura prevođenja ili prevođenje kultura ispostavlja se kao ključna dimenzija nove ili buduće evropske stvarnosti.

Buden potom izlaže prve teorije prevođenja koje nastaju u romantizmu uporedo i u vezi sa idejama o nacionalnom duhu i jeziku, kao što je Šlajermaherovo i Humboltovo shvatanje prevođenja u prvom redu u kontekstu stvaranja nacije. Ali, ističe Buden, po samoj romantičarskoj humboltovskoj ideologiji jezika na kojoj su zasnovane ideje nacionalne kulture i duha, zadatak prevođenja nije čistiti jezik od stranog, već taj strani element uvoditi u vlastiti jezik i tako ga obogaćivati.

Dvadeseti vek donosi ključne promene u teoriji prevođenja, ne samo zato što se ubrzanje komunikacije i intenziviranje kulturne razmene više ne mogu zamisliti bez prevođenja, već se umnožavaju i intelektualna strujanja i teorije u okviru kojih se artikulišu različita gledišta. U Benjaminovoj teoriji, poststrukturalizmu i psihoanalizi Buden naglašava koncept "propasti originala" i "jezički obrt" u teoriji prevođenja. Sa Benjaminom prevod gubi odnos prema konkretnoj istorijskoj praksi, društvenu funkciju i značaj, i "iz ruku nacije vraća se njegovom pravom elementu - jeziku", što je jasna spona sa poststrukturalističkim teorijama prevođenja Deride i Pola de Mana. "Tako svet nakon Vavilona predstavlja pometnju jezika, no ona uvek ostaje jezička, odnosno pometnja samog jezika, čiji ‘poredak’ više ne poznaje vanjsko... Sve što prevod može da dostigne jeste interpretativna transformacija originala, koja razotkriva njegova mnogostruka značenja da bi ih zamenila drugim nizom jednako mnogostrukih značenja".

Buden nastoji da dekonstrukcionističke i psihoanalitičke koncepcije koje podrazumevaju autoreferencijalnost i imanentnost jezika istorizuje i pokaže njihov društveni i kulturni potencijal. Poststrukturalizam je, paradoksalno, ističe autor, stvorio teorijski osnov na kome se može artikulisati socijalni i politički značaj prevođenja, i omogućio razmatranje prevođenja kao prevrednovanja književnog kanona, izazova nacionalističkoj ideologiji, otvorio prostor za pitanja vezana za izbor teksta za prevod, okolnosti u kojima se on objavljuje, u korist kojih društvenih grupa ili slojeva se prevodi itd. Posmatrajući psihoanalitički postupak kao neku vrstu procesa prevođenja nesvesnog u svesno, u kom psihoanalitičar teži da iz teksta pacijentovog "originala" izvede upravo suprotan prevod u odnosu na prvobitni smisao, autor politizuje psihoanalizu preko Lorencerovog i Habermasovog razmatranja društvene logike potiskivanja i nastoji da poveže psihoanalizu kao analizu subjektivnih struktura sa realnošću objektivnih društvenih procesa.

Najviše prostora posvećeno je postkolonijalnoj teoriji koja, bez potrebe za Budenovom naknadnom intervencijom, prevođenje ne shvata samo kao lingvistički i hermeneutički, već pre svega kao opšti kulturni, a time i politički fenomen. Novi, postkolonijalni intelektualci doveli su u pitanje zapadni univerzalizam i postulate humanističke tradicije. Njihovi tekstovi su hibridni, "negde između" kulture nekadašnjih kolonizatora i dekolonizovanih zemalja, ukorenjeni u lokalne tradicije a pisani na evropskim jezicima (i, ako ćemo pravo, u udobnosti koju pružaju zapadni univerziteti i izdavački ugovori). Sa ovim uvidom Buden se u poslednjem poglavlju okreće pojmu prevođenja u kontekstu savremene postmarksističke filozofije, pitajući se kako formulisati univerzalno razumljiv jezik koji će omogućiti novi globalni projekat radikalne emancipacije, ko bi bio novi subjekt te emancipacije, te kako označiti to prazno mesto univerzalnog? Za Budena su slabosti nacionalne/nacionalističke države očigledne, i to je gotovo apriorni stav koji nije potrebno posebno obrazlagati. Međutim, kakva je alternativa? Ili, drugačije rečeno, koja je to diskurzivna formacija, politička ideja, teorijsko polazište ili realno socijalno ili političko iskustvo (univerzalno) prevodivo na opšteljudskom planu, odnosno na nivou zajednice koja nema nacionalni karakter u svom temelju? Tek posredstvom principijelne prevodljivosti proleterskih borbi projekat internacionalne solidarnosti mogao je razviti svoju punu političku delotvornost kao oružje u borbi protiv nacionalne zajednice i za utemeljenje nove globalne zajednice oslobođenih ljudi, ističe autor, ali dodaje i da je socijalizam kao univerzalistički projekat propao, a današnje pobune, protesti i borbe za oslobođenje više se ne mogu prevesti na univerzalni jezik proleterskog internacionalizma. Sa istom kritičnošću Buden razmatra i postkolonijalne projekte, Babinu politiku hibridnosti, multikulturalizam, (novi) kosmopolitizam itd.

Ako su, dakle, dosadašnji ustaljeni oblici prevođenja/uređenja tekstova, kultura i iskustava, poput nacionalne države, očigledno manjkavi, alternativa i temelj na kom bi se nova zajednica mogla sazidati očigledno izostaje, pa se stoga i motiv kule zamenjuje Vavilonskom jamom. No, Vavilonska jama se ipak završava u nekoj vrsti optimizma. Buden se uzda u emigrante, ilegalne radnike/ce, osobe "bez papira" koji "najavljuju novi oblik društvenosti i političke organizacije s onu stranu sistema nacionalnih država i reprezentativne demokratije" (u čemu će neki možda prepoznati blago preformulisani poklič - emigranti, novi proleteri svih zemalja, ujedinite se!).

Najzad, kakvo mesto ova levičarska kritika postojećeg zapadnog društva može imati u našoj sredini koja se polarizovala između dva, po Budenu, propala koncepta - nacionalne države i liberalnog kapitalizma, društva koje se, dakle, koleba u koju će jamu upasti (iako je ova druga, po svemu sudeći, ipak nešto plića)? "Zaboraviti materinji jezik jednog svijeta koji nestaje nije ono najstrašnije. Puno je gore ne naučiti materinji jezik jednog svijeta koji nastaje", poručuje autor na kraju. Ako je izvesno da učenje (ili prevođenje sa) tog novog jezika neće omogućiti brz izlaz iz sadašnjeg permanentnog vanrednog stanja, ne znači da neće predstavljati novi početak.